İşitme Kaybı Türleri: İletim, Sensörinöral ve Karma Tip

Ses kulakta nasıl yol alır?

Kulak üç bölümden oluşur ve her bölümün ayrı bir görevi vardır. Türleri anlamanın en kolay yolu, sesin bu yolculuğunu bilmektir:

• Dış kulak: Kulak kepçesi ve kulak kanalı sesi toplayıp kulak zarına iletir.
• Orta kulak: Kulak zarı ve arkasındaki üç küçük kemikçik, sesi titreşim olarak iç kulağa taşır. Burası normalde havayla dolu bir boşluktur.
• İç kulak ve işitme siniri: Salyangoz biçimindeki koklea, titreşimleri tüy hücreleriyle elektrik sinyaline çevirir; işitme siniri bu sinyali beyne götürür.

İşitme kaybının türü, bu zincirin hangi halkasında aksama olduğuna göre adlandırılır. Ses dış ya da orta kulakta engellenirse buna iletim tipi, iç kulakta ya da sinirde sorun varsa sensörinöral, ikisi birlikteyse karma tip denir.

İletim tipi işitme kaybı: ses iç kulağa ulaşamıyor

Bu türde iç kulak ve sinir çoğu zaman sağlamdır; ama ses dış ya da orta kulakta tıkanır, zayıflar. Bunu kulağınızı bir parmakla kapattığınızda sesin kısılmasına benzetebilirsiniz. Ses yolu açıldığında işitme çoğunlukla eski hâline döner.

Sık nedenler şunlardır:

• Kulak kiri tıkacı: Kanalı kapatan kir işitmeyi azaltabilir; çınlama, kulak ağrısı ve kaşıntı da eşlik edebilir. Amerikan Kulak Burun Boğaz Akademisi (AAO-HNSF) kılavuzu, kulak çubuğu ya da benzeri nesnelerle temizlik yapılmamasını, tedavide damla, yıkama ya da uzman tarafından mekanik temizlik seçeneklerinden birinin kullanılmasını öneriyor; kulak mumu (ear candling) önerilmiyor.
• Orta kulakta sıvı (seröz otit, “glue ear”): Özellikle çocuklarda görülür. NHS’e göre genellikle 3 ay içinde kendiliğinden düzelir. Düzelmeyen ve işitmeyi ya da gelişimi etkileyen olgularda işitme cihazı veya ventilasyon tüpü (“grommet”) gündeme gelebilir. Kılavuzlar sıvı için steroid, antihistaminik ya da dekonjestan gibi ilaçların etkisinin gösterilmediğini vurguluyor.
• Orta kulak iltihabı: Doktorun uygun gördüğü durumlarda antibiyotikle tedavi edilir.
• Kulak zarında delik: Enfeksiyon, yaralanma, yüksek ses ya da ani basınç değişikliği sonrası oluşabilir. NHS’e göre çoğu zaman 2 ay içinde kendiliğinden iyileşir; iyileşmezse miringoplasti denen onarım ameliyatı düşünülür.
• Otoskleroz: Orta kulaktaki üzengi kemiğinin (stapes) hareketinin kısıtlandığı, genellikle aile öyküsü olan bir hastalıktır. Yavaş ilerler; hafif olgularda işitme cihazı, uygun olanlarda protez yerleştirilen stapedektomi ameliyatı kullanılır. NIDCD, cerrahinin işitmeyi geri kazandırabildiğini, ancak nadiren işitmeyi kötüleştirebildiğini de belirtiyor.

Genel tablo şöyle: iletim tipi kayıp çoğu zaman tıbbi ya da cerrahi tedaviyle düzelebilen bir türdür. Bu yüzden kulak burun boğaz uzmanı muayenesi bu türde özellikle önemlidir. Kalıcı olan iletim kayıplarında ise işitme cihazı ya da kafatasına tutturulan veya kulak içine yerleştirilen işitme implantları seçilen kişilerde düşünülebilir.

Sensörinöral işitme kaybı: sorun iç kulakta ya da sinirde

Burada ses kulaktan sorunsuz geçer, ancak iç kulaktaki tüy hücreleri ya da işitme siniri sinyali yeterince üretemez veya taşıyamaz. Etkisi yalnızca “daha kısık duyma” değildir; sesler bozulmuş, bulanık duyulabilir. Bu yüzden kişiler sık sık “Duyuyorum ama anlamıyorum” der.

Başlıca nedenler:

• Yaş: NIDCD’ye göre ABD’de 65–74 yaş arasındaki her üç kişiden biri, 75 yaş üzerindeki kişilerin ise neredeyse yarısı işitme güçlüğü yaşıyor.
• Gürültü: Yüksek sese tekrar tekrar ya da çok şiddetli biçimde maruz kalmak iç kulak hücrelerine zarar verir (konser, silah, iş makineleri, yüksek sesli kulaklık).
• Genetik yapı ve doğumsal nedenler: Bazı işitme kayıpları kalıtsaldır; hamilelikteki ya da doğum sonrası bazı enfeksiyonlar da işitmeyi etkileyebilir.
• İşitmeye zarar veren ilaçlar (ototoksik): ASHA, 200’den fazla ilacın işitmeyi, dengeyi etkileyebildiğini ve bunların kimi zaman kalıcı hasar bıraktığını belirtiyor. Gentamisin gibi bazı antibiyotikler ve sisplatin gibi kemoterapi ilaçları bu gruptadır. İlacı kendi başınıza kesmeyin; riskleri doktorunuzla konuşun.
• Ani sensörinöral işitme kaybı: Saatler ya da birkaç gün içinde gelişen kayıptır ve acildir. NIDCD’ye göre hastaların yaklaşık yarısı işitmesinin bir kısmını ya da tamamını kendiliğinden geri kazanır, ama kimin düzeleceği önceden bilinemez; bu yüzden beklemeden doktora gitmek gerekir.
• Meniere hastalığı: Baş dönmesi atakları, çınlama, kulakta dolgunluk ve düşük-orta frekanslarda dalgalanan işitme kaybıyla seyreder; çoğu kişide tek kulağı, yüzde 15–25’inde iki kulağı etkiler.

Sensörinöral kayıp çoğunlukla kalıcıdır. ASHA’nın tarifiyle çoğu zaman ilaç ya da ameliyatla düzeltilemez; ama bu “yapılacak bir şey yok” demek değildir. Bu türde temel çözüm işitme cihazıdır. Cihazdan yeterince yararlanılamayan ileri ve çok ileri kayıplarda koklear implant değerlendirilir. NIDCD’ye göre implant sesi yükseltmek yerine hasarlı bölümleri atlayıp işitme sinirini doğrudan uyarır; normal işitmeyi geri getirmez, ancak anlamlı bir ses algısı sağlar ve öğrenme için zaman, rehabilitasyon gerektirir.

Karma tip: ikisi bir arada

Karma tip işitme kaybında hem iletim hem de sensörinöral bileşen vardır. Örneğin yıllardır yaşa bağlı sensörinöral kaybı olan bir kişide kulak zarı delinebilir ya da orta kulakta sıvı birikebilir. ASHA, bu iki türün birleşmesinin tek başına her birinden daha ağır güçlükler yaratabildiğini belirtiyor.

Yaklaşım çoğu zaman iki aşamalıdır: önce giderilebilen iletim bileşeni için tıbbi ya da cerrahi bir çözüm aranır, ardından geriye kalan sensörinöral kısım için işitme cihazı gibi seçenekler konuşulur. Bu nedenle karma tipte hem kulak burun boğaz uzmanı hem de odyolog birlikte değerlendirme yapar.

İşitsel nöropati spektrum bozukluğu: farklı bir tablo

NIDCD’nin tarifiyle bu durumda iç kulak sesi algılar, ama sesin kulaktan beyne düzgün iletilmesinde sorun vardır. Kişinin işitme testi sonucuna göre konuşmayı anlaması beklenenden belirgin biçimde kötü olabilir. Nedenleri arasında iç tüy hücrelerinin ya da sinir liflerinin hasarı, kalıtsal gen değişiklikleri ve erken doğum, oksijen yetersizliği, sarılık gibi doğum öncesi ve sonrası etkenler sayılıyor.

Tanıda iki test kullanılır: dış tüy hücrelerinin çalışmasını gösteren otoakustik emisyon (OAE) normalken, beyin sapı yanıtını ölçen ABR testi anormal çıkar. Kesin bir tedavisi yoktur; işitme cihazı, koklear implant, FM sistemleri ve konuşma terapisi gibi seçenekler kişiden kişiye değişen düzeyde fayda sağlar. Kimin hangi yöntemden yararlanacağını önceden gösteren bir test henüz yoktur.

Tek kulakta mı, iki kulakta mı?

Her tür tek ya da iki kulakta görülebilir. Otosklerozun sıklıkla tek kulakta başladığını, Meniere hastalığının çoğu kişide tek kulağı etkilediğini, yaşa ve gürültüye bağlı kayıpların ise genellikle iki kulakta görüldüğünü söyleyebiliriz.

Tek taraflı işitme kaybında sesin yönünü bulmak güçleşir. Üstelik tek kulakta yeni ya da ani işitme azalması “alışırım” denecek bir şey değildir. NHS, ani işitme kaybında acil randevu alınmasını öneriyor; nedenin erken saptanması hem iletim tipi (ör. kulak kiri) hem de sensörinöral nedenler için fark yaratır.

Tür nasıl belirlenir?

Türü anlamanın yolu, ses kulağa iki farklı yoldan verilip sonuçların karşılaştırılmasıdır. İşitme testinin adım adım nasıl yapıldığını ve odyogramdaki derecelendirmeyi ayrı bir yazıda anlattık; burada yalnızca türü ayıran mantığa bakalım.

• Hava yolu: Ses kulaklıktan gelir ve dış, orta, iç kulak yolunun tamamını kullanır.
• Kemik yolu: Kulak arkasındaki kemiğe titreşimli bir parça konur; ses orta kulağı atlayıp doğrudan iç kulağa ulaşır.

İki sonuç arasındaki farka hava-kemik aralığı denir. Aynı frekansta bu fark belirgin biçimde büyükse, ses yolunun dış ya da orta kulak kısmında bir engel olduğu düşünülür. Böylece tür şöyle ayrılır:

• Kemik yolu normal, hava yolu düşük (aralık var): iletim tipi.
• İkisi de benzer ölçüde düşük (aralık yok): sensörinöral.
• İkisi de düşük, ama aralık da var: karma tip.

Buna ek olarak timpanometri orta kulağın çalışmasına bakar: kulağa küçük bir uç yerleştirilir, hava basıncı değiştirilir ve kulak zarının nasıl hareket ettiği çizilir. Normal sonuç tepeli bir eğridir (tip A). Düz bir eğri (tip B) orta kulakta sıvıyı düşündürür; tepe noktasının negatif basınca kayması (tip C) ise örneğin nezle sırasında görülebilir. Bu işlem acı vermez, kulak başına birkaç dakika sürer.

Türleri bir bakışta karşılaştıralım

Tablo genel bir çerçeve sunar; her kişinin planı kendi muayene ve test sonuçlarına göre belirlenir.

Ne zaman beklemeden başvurmalısınız?

• Bir ya da iki kulakta aniden işitme azalması: aynı gün kulak burun boğaz uzmanına ya da acil servise başvurun.
• İşitme kaybına şiddetli baş dönmesi, yüzde uyuşma, konuşma veya görme bozukluğu eşlik ediyorsa ya da kafa travması olduysa acil servise gidin.
• Kulak akıntısı veya ağrıyla birlikte hızla kötüleşen işitme için en kısa sürede doktora başvurun.
• Çocuklarda konuşma gecikmesi, sık “Ha?” demek ya da tekrarlayan kulak enfeksiyonları varsa işitme değerlendirmesi isteyin.

Sık sorulan sorular

İşitme kaybım hangi türde, kendim anlayabilir miyim?

Hayır. Belirtiler (kısık duyma, kulak dolgunluğu, anlama güçlüğü) türler arasında benzerlik gösterir. Türü kulak muayenesi, hava ve kemik yolu odyometrisi ve timpanometri belirler.

İletim tipi kayıp her zaman geçer mi?

Hayır. Kulak kiri, sıvı ya da kulak zarındaki küçük delik gibi birçok neden tedaviyle ya da kendiliğinden düzelir. Ama otoskleroz gibi bazı nedenler kalıcıdır ve cerrahi ya da işitme cihazı gerektirebilir.

Sensörinöral işitme kaybı ilaçla düzelir mi?

Çoğu sensörinöral kayıp için işitmeyi geri getiren bir ilaç ya da ameliyat yoktur. Önemli istisna ani sensörinöral kayıptır: erken başvuru ve doktorun belirlediği tedavi şansı artırabilir. Bu yüzden ani kayıpta beklemeyin.

Karma tip işitme kaybında işitme cihazı kullanılır mı?

Evet, çoğu zaman. Önce düzeltilebilen iletim bileşeni için tıbbi çözüm denenir; geriye kalan kayıp için cihaz değerlendirilir. Doğru seçim için odyolog ve kulak burun boğaz uzmanının birlikte bakması gerekir.

Testim sensörinöral çıktı, kulak kiri temizlenirse düzelir mi?

Kir tıkacı iletim tipi kayıp yapar; sensörinöral kaybı düzeltmez. Ama kulakta kir varsa test sonucunu bozabilir. Bu yüzden testten önce kulak muayenesi yapılır ve gerekirse kanal temizlenir.

Kaynaklar

• ASHA. Types of Hearing Loss. ASHA sayfası (Helping You Communicate sitesine yönlendirir: sayfa)
• ASHA. Causes of Hearing Loss ve ototoksik ilaçlar. ASHA / Helping You Communicate
• NHS. Hearing loss. NHS sayfası; Glue ear. NHS sayfası; Perforated eardrum. NHS sayfası
• Schwartz SR ve ark. Clinical Practice Guideline (Update): Earwax (Cerumen Impaction). Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2017. PubMed; AAFP özeti
• Rosenfeld RM ve ark. Clinical Practice Guideline: Otitis Media with Effusion (Update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2016. PubMed
• NIDCD (NIH). Otosclerosis. NIDCD sayfası
• NIDCD (NIH). Age-Related Hearing Loss. NIDCD sayfası
• NIDCD (NIH). Ménière’s Disease. NIDCD sayfası
• NIDCD (NIH). Sudden Deafness. NIDCD sayfası
• NIDCD (NIH). Cochlear Implants. NIDCD sayfası
• NIDCD (NIH). Auditory Neuropathy. NIDCD sayfası
• Auditdata. What is the air-bone gap? Blog yazısı
• Otitis media with effusion: Accuracy of tympanometry in detecting fluid in the middle ears of children at myringotomies. Pakistan Journal of Medical Sciences, 2016. Makale