Kulak kiri nedir, ne işe yarar?
Kulak kiri, tıptaki adıyla serumen, dış kulak yolundaki bezlerin ürettiği yağlı bir maddedir. Amerikan Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Akademisi’nin (AAO-HNS) hasta bilgilendirme sayfasına göre kulak kirinin koruyucu, nemlendirici ve mikropları engelleyici özellikleri vardır. Yani toz ve kiri tutar, kanalın derisini kuruluktan korur.
Güzel haber şu: kulak kendi kendini temizler. Kir, ölü deri hücreleriyle birlikte zamanla kanalın girişine doğru ilerler ve oradan dışarı çıkar. Aynı kaynak, “ideal durumda kulak kanallarının hiç temizlenmesine gerek kalmaması gerektiğini” söylüyor. NHS de kulak kirinin çoğunlukla kendiliğinden döküldüğünü hatırlatıyor.
Bu yüzden kulak kirinin varlığı bir sorun değildir; sorun, kirin kanalı tıkaması ve belirti vermesidir. Amerikan kılavuzu, belirti vermeyen ve muayeneyi engellemeyen kulak kirinin rutin olarak temizlenmesini önermiyor. Yalnızca belirti varsa ya da kulağın muayene edilebilmesi için gerekiyorsa müdahale düşünülür.
Kulak çubuğu neden önerilmez?
AAO-HNSF’nin (Amerikan Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Vakfı) 2017’de güncellenen kulak kiri kılavuzunda tek ve net bir öneri var: hastalara kulak temizlemek için kulak çubuğu ya da küçük nesneler kullanmamaları söylenmelidir. Gerekçe basit: çubuk kiri çoğu zaman dışarı çıkarmaz, kanalın dar kısmına doğru iter.
Bunun iki sonucu olabilir:
- Tıkaç oluşması: İtilen ve sıkışan kir kanalı kapatır, işitme azalır, dolgunluk hissi başlar.
- Yaralanma: Kanalın ince derisi çizilebilir. Hiç görmediğiniz bir yerde, kulak zarına kadar ulaşan bir hareket de zarın zarar görmesine yol açabilir. RNID (İngiltere Sağır ve İşitme Kayıplı İnsanlar Kraliyet Ulusal Enstitüsü) de kulak çubuğu gibi nesnelerin kiri daha derine ittiğini ve kanala ya da kulak zarına zarar verebileceğini belirtiyor.
Aynı uyarı saç tokası, kürdan, anahtar ya da parmak ucu için de geçerlidir. Kulak çubuğunu yalnızca kulağın dış kısmını ve kıvrımlarını silmek için kullanmak sorun değildir; kanalın içine sokmayın.
Kulak mumu (ear candling) güvenli mi?
Kulak mumu, balmumu ya da parafine batırılmış kumaştan yapılan, yaklaşık 25 santimetre uzunluğunda içi boş bir konidir. Bir ucu kulağa yerleştirilip diğer ucu yakılır ve kiri “çektiği” iddia edilir. Bilimsel dayanağı yoktur ve tehlikelidir:
- ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), Şubat 2010’daki tüketici uyarısında kulak mumlarının üreticinin talimatına uygun kullanıldığında bile ciddi yaralanmalara yol açabileceğini bildirdi.
- FDA’ya yanık, kulak zarında delinme ve ameliyat gerektirecek ölçüde kulak kanalı tıkanması bildirimleri ulaştı.
- Kurum, bu ürünlerin tıbbi iddialarından hiçbirini destekleyen geçerli bir bilimsel kanıt bulamadığını belirtti.
- AAO-HNSF kılavuzu da bu yöntemin etkinliği kanıtlanmadığı ve risk taşıdığı için hekimlerin vazgeçirmesini öneriyor. NHS’e göre de kulak mumlarının kulak kirini çıkardığına dair kanıt yok.
Yani “doğal” görünmesi güvenli olduğu anlamına gelmez. Özellikle çocuklarda kullanılmamalıdır.
Evde güvenli olan yöntemler
Kulak tıkanmış hissi yoksa yapılacak şey çoğu zaman hiçbir şeydir. Yine de evde işe yarayan ve güvenli kabul edilen birkaç adım var:
- Yalnızca dış kulağı silin. Duş sonrası yumuşak, nemli bir bezle kulak kepçesini ve kanalın girişini silmek yeterlidir (AAO-HNS hasta sayfası). Bezi kanalın içine itmeyin.
- Tıkaç hissi varsa kiri yumuşatıcı damlayla gevşetin. Kılavuz, kulak kiri tıkacının tedavisinde kir yumuşatıcı ajanları (su, serum fizyolojik, trigliserit içerikli damlalar, hidrojen peroksit ya da karbamid peroksit gibi) seçenek olarak sayıyor ve hiçbirinin diğerlerinden açıkça üstün olmadığını belirtiyor. NHS ise eczaneden alınan zeytinyağı ya da badem yağı damlasını öneriyor: yan yatıp kulağa 2–3 damla damlatın, 5–10 dakika öyle bekleyin; bunu günde 3–4 kez, 3–5 gün tekrarlayın. Kirin yaklaşık 2 hafta içinde parçalar hâlinde döküldüğü belirtiliyor.
- Yağı ılık kullanın. NHS, küçük şişeyi cebinizde 10 dakika tutarak vücut ısısına getirmenizi öneriyor.
Kulak zarınızda delik varsa, kulağınız enfeksiyonluysa, kulak derinizde egzama varsa ya da daha önce kulak ameliyatı geçirdiyseniz kendi başınıza damla ya da yıkama yapmayın; önce bir doktora danışın. NHS, kulak zarında delik varsa damla kullanılmamasını açıkça belirtiyor.
Evde kulak yıkama setlerini kullanacaksanız da dikkatli olun: kılavuz, kulak zarı delikliyse, kulakta tüp varsa, kulak ameliyatı geçirildiyse ya da bağışıklık sistemi zayıfsa yıkamanın uygun olmadığını söylüyor. Emin değilseniz kulağı kendiniz yıkamayın.
Kulak kiri tıkaç yaptıysa
Kir kanalı tıkadığında kulakta dolgunluk, işitmede azalma, çınlama ve bazen baş dönmesi olabilir. Bu belirtiler başka kulak sorunlarında da görüldüğü için, kendi kendinize “kirdir” diye varsaymak yerine kulağa bakılmasını istemek daha güvenlidir. Tıkacın neden oluştuğunu, damlayla kaç günde yumuşadığını ve ne zaman beklemeden hekime gitmek gerektiğini sıkışmış kulak kiri (serumen tıkacı) yazımızda ayrıntılı anlattık.
Kimlerde daha sık görülür?
Tıkaç oluşumu herkeste olabilir ama bazı gruplarda daha sıktır. Kılavuz yayınlarında şu rakamlar veriliyor: çocukların yaklaşık onda birinde, yetişkinlerin yaklaşık yirmide birinde ve yaşlıların ile gelişimsel gecikmesi olanların üçte birinden fazlasında kulak kiri tıkacı görülüyor. Kılavuz; çocukları, yaşlıları, bilişsel yetersizliği olanları ve işitme cihazı kullananları risk grubu olarak sayıyor. NHS’e göre kanalı dar olanlar, kulak kanalında yoğun kıl bulunanlar ya da kulak çevresinde cilt hastalığı olanlarda da birikim olabilir.
İşitme cihazı ya da kulak içi kalıp kanalın doğal temizlenmesini zorlaştırabilir; bu yüzden cihaz kullananlar özellikle dikkatli olmalıdır. Kulaklık kullanımı ile kulak kiri birikimi arasındaki ilişki için kılavuzlarda sağlam bir veri bulamadık. Yine de kulaklığınızı kullandıktan sonra kulağınızda tıkanıklık hissediyorsanız kulağınıza baktırın.
Doktorda kulak temizleme yöntemleri
Kirin tıkaç yapıp yapmadığı, otoskop (ucunda ışık bulunan küçük bir muayene aleti) ile kulak kanalına bakılarak anlaşılır. Müdahale gerekiyorsa kılavuzun saydığı üç yaklaşımdan biri seçilir; hiçbiri diğerinden kesin olarak üstün gösterilmemiştir:
| Yöntem | Nasıl yapılır? | Kimde uygun değil? |
|---|---|---|
| Yumuşatıcı damla | Kir birkaç gün damlayla yumuşatılır; çoğu zaman kendiliğinden dökülür. | Kulak zarında delik olanlarda (NHS) kullanılmaz. |
| Yıkama (irrigasyon) | Kanala ılık su verilerek kir dışarı atılır. | Kulak zarı delik olanlar, kulağında tüp bulunanlar, kulak ameliyatı geçirenler, bağışıklığı zayıf olanlar. |
| Mikrosüksiyon (emme) ve küret | Hekim ya da eğitimli uzman, özel bir emme cihazı ya da küçük bir araçla kiri doğrudan görerek çıkarır. Kimi merkezlerde büyütme ya da mikroskop eşliğinde yapılır. | Kimin için uygun olduğuna hekim, kanalı ve kulak zarını görerek karar verir. |
NHS de aynı üç seçeneği (elektronik yıkama, mikrosüksiyon, küçük bir aletle kazıma) sayıyor. Kılavuz, ilk başvurduğunuz hekim kiri güvenle çıkaramazsa, gerekli eğitime ve donanıma sahip bir uzmana yönlendirmeyi öneriyor. Kendi başınıza hiçbir alet kullanmanıza gerek yok.
İşitme cihazı kullananlar için not
Kulak kiri işitme cihazının en yaygın düşmanıdır. RNID’e göre kir cihazın tüpüne ya da hoparlörüne girerse cihaz düzgün çalışmayabilir, ıslık çalabilir ve bazen servis gerekebilir. Ayrıca kulak kiri kanalı kapatınca cihazdan gelen ses de kulak zarına ulaşamaz; “cihazım bozuldu” sanılan birçok durumda asıl neden kulak tıkacı ya da tıkanmış filtredir.
- Cihazın filtresini düzenli değiştirin. Birçok cihazda hoparlörü kirden koruyan küçük bir kulak kiri filtresi bulunur. Değişim aralığı model ve kanalınızın yapısına göre farklıdır; hangi aralığın size uygun olduğunu odyoloğunuz söyler.
- Cihazı her gün kuru bir bezle silin ve ucunu kirli bırakmayın.
- Kontrollerinizi aksatmayın. Kılavuz, işitme cihazı kullanan biri her muayeneye geldiğinde kulağa otoskopla bakılmasını öneriyor. AAO-HNS hasta sayfası, işitme cihazı kullananlar için 6–12 ayda bir önleyici kulak temizliği/kontrolü öneriyor.
- Sesiniz birden azaldıysa önce filtreyi ve ucu kontrol edin, sonra da kulağınıza bakılmasını isteyin.
Yapın / Yapmayın
| Yapın | Yapmayın |
|---|---|
| Dış kulağı ve girişi yumuşak, nemli bezle silin. | Kulak çubuğunu, tokayı, kürdanı ya da başka bir nesneyi kanala sokmayın. |
| Tıkaç hissi varsa, kulak zarında delik yoksa, eczaneden alınan yumuşatıcı damla kullanın. | Kulak mumu (ear candling) kullanmayın; ne evde ne de “güzellik merkezinde”. |
| Belirti sürerse otoskopla bakılması için doktora ya da odyologa gidin. | Belirtisi olmayan kulağı “her ihtimale karşı” temizlemeye çalışmayın. |
| İşitme cihazı filtresini ve cihazı düzenli kontrol edin. | Kulak zarında delik, kulakta tüp ya da kulak ameliyatı öyküsü varsa kendi başınıza damla ya da yıkama yapmayın. |
| Çocuklarda kulak temizliği için çocuk doktoruna ya da KBB uzmanına başvurun. | Çocuğun kulağına hekime danışmadan yağ, damla ya da bitkisel karışım koymayın. |
Ne zaman doktora gitmelisiniz?
NHS, tıkaç belirtilerinin 5 gün içinde geçmemesi ya da kulağın ciddi biçimde tıkanması hâlinde doktora başvurulmasını öneriyor. Aşağıdaki durumlarda ise beklemeyin:
| Durum | Ne yapmalı? |
|---|---|
| Ani işitme kaybı (birkaç saat ya da gün içinde) | Acil bir durum olabilir. RNID’e göre NHS 111’e ya da acil servise hemen başvurulmalıdır. Aynı gün bir KBB uzmanına gidin, kulak kirine bağlı olduğunu varsaymayın. |
| Kulak ağrısı | Kulak muayenesi gerekir; enfeksiyon ya da kulak zarı sorunu olabilir. |
| Akıntı ya da kanama | Doktora başvurun; kulak zarında delik ya da enfeksiyon olabilir. |
| Temizlik sırasında ya da sonrasında ani ağrı, işitme düşüşü, baş dönmesi | Kulak zarı yaralanmış olabilir; doktora gidin ve damla kullanmayın. |
| Tek kulakta süren işitme azalması ya da çınlama | Kulak kirini düşündüren bir sebep bulunmasa da işitme testi ve muayene gerekir. |
Sık sorulan sorular
Kulağımı hiç temizlemezsem kir birikir mi?
Çoğu kişide hayır. Kulak kiri kanalın girişine doğru ilerleyip kendiliğinden dökülür. Birikim yaşayanlar ise genellikle kanalı dar olanlar, işitme cihazı kullananlar ya da kendi kendine kulağını kurcalayanlardır.
Kulak çubuğunu yalnızca dışta kullanırsam olur mu?
Kulak kepçesinin kıvrımlarını ve kanalın girişini silmek sorun değildir. Önemli olan çubuğu kanalın içine sokmamaktır.
Kulak damlası olarak zeytinyağı kullanabilir miyim?
NHS, eczaneden alınan zeytinyağı damlasını kulak kirini gevşetmek için öneriyor. Kulak zarında delik, enfeksiyon ya da kulak ameliyatı öyküsü varsa kullanmayın. Belirtiler 5 günde geçmezse doktora gidin.
Kulak kiri işitme kaybına yol açar mı?
Evet, kanalı tamamen tıkarsa işitmeyi geçici olarak azaltabilir; kir temizlendiğinde işitme genellikle geri döner. İşitme azalması kirden kaynaklanmıyorsa başka bir neden aranmalıdır; bu yüzden şikâyet sürüyorsa işitme testi yaptırmak önemlidir.
Çocukların kulağı nasıl temizlenir?
Çocuklarda da kanalın içi çubukla temizlenmemelidir. Tıkaç belirtisi olan ya da kulak kiri nedeniyle muayenesi yapılamayan çocuklar için çocuk doktoruna ya da KBB uzmanına başvurun. Kulak mumu çocuklar için özellikle riskli kabul ediliyor.
Kaynaklar
- Schwartz SR ve ark. Clinical Practice Guideline (Update): Earwax (Cerumen Impaction). Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2017. PubMed
- American Family Physician. Cerumen Impaction: An Updated Guideline from the AAO–HNSF, 2017. AAFP özeti
- Healio. Updated cerumen impaction guidelines warn against excessive ear cleaning, Ocak 2017. Haber
- AAO-HNS (ENThealth.org). Earwax. Hasta bilgilendirme sayfası
- NHS. Earwax build-up. NHS sayfası
- RNID. Ear wax build-up. RNID sayfası
- FDA. Don’t Get Burned: Stay Away From Ear Candles (tüketici uyarısı), 18 Şubat 2010. Duyuru metni; Hearing Health & Technology Matters özeti