Neden İki Kulağa İşitme Cihazı Önerilir? Çift Taraflı Kullanımın Faydaları

İki kulak, tek bir “duyma sistemi”

Kulaklarımız beyne birbirinden bağımsız iki ayrı kanal gibi çalışmaz. Beyin, sağ ve sol kulaktan gelen sesleri sürekli karşılaştırır; aradaki küçük zaman ve şiddet farklarından sesin nereden geldiğini anlar, konuşmayı arka plandan ayırır. 2015’te Audiology and Neurotology dergisinde yayımlanan bir derlemeye göre merkezi işitme sistemi, iki kulaktan gelen bilgiyi ayrı “ses nesnelerine” dönüştürüp sesleri ayırmak ve yerini belirlemek zorundadır. Kulaklar arasındaki işitme farkı büyüdükçe bu iş zorlaşır; iki kulağın ürettiği avantajlar ise “binaural” (iki kulaklı) işitmenin temelidir.

İki kulakla işitmenin üç klasik avantajı vardır:

• Toplama (summation): Aynı ses iki kulağa birden ulaştığında beyin bunu birleştirir; ses daha yüksek ve net algılanır. Klasik çalışmalarda bu kazanç, işitme eşiğine yakın seviyelerde yaklaşık 3 dB, daha yüksek seviyelerde ise 6 dB’e kadar bildirilmiştir.
• Baş gölgesi etkisi (head shadow): Baş, bir yandan gelen sesin diğer kulağa ulaşmasını kısmen engeller. Gürültü sağdan geliyorsa, sol kulak o gürültüden görece korunur. İki kulak varsa beyin her an “daha iyi” kulağın bilgisinden yararlanabilir.
• Binaural sıkışma (squelch): Beyin, iki kulağa gelen sinyallerdeki farkı kullanarak konuşmayı gürültüden “ayrıştırır”; gürültünün etkisini bir ölçüde bastırır.

Bunlara ses yönünü bulma yeteneği de eklenir. 19 hafif-orta derecede işitme kayıplı kişiyle yapılan bir çalışmada (Köbler ve Rosenhall, 2002) iki taraflı cihaz kullanımı, kişilerin yatay düzlemde sesin yönünü bulma becerisini korudu; tek taraflı kullanımda ise bu beceri geriledi. Yönü bulmak kalabalıkta kimin konuştuğunu fark etmek kadar, trafikte bir aracın hangi yönden geldiğini anlamak için de önemlidir.

Gürültüde anlama ve dinleme yorgunluğu

İşitme kaybı olanların en sık şikâyeti sessiz ortamda değil, gürültüde konuşmayı anlamaktır. 2016’da Trends in Hearing dergisinde yayımlanan bir çalışmada, deneyimli 40 cihaz kullanıcısı tek ve iki taraflı kullanımla laboratuvar testlerine alındı. Orta-ileri derece işitme kaybı olanlarda gürültüde konuşmayı anlama, dinleme eforu ve ses yönünü bulma testlerinde iki taraflı kullanım lehine fark görüldü. Hafif derece işitme kaybı olan grupta da dinleme eforunda iki taraflı kullanım lehine fark görüldü.

Bu bulgu iki şeyi söylüyor. Birincisi, iki kulağın faydası kayıp arttıkça belirginleşiyor. İkincisi, fayda her zaman “daha çok kelime duymak” biçiminde değil, “aynı şeyi daha az çabayla anlamak” biçiminde de görülebiliyor. Gün sonunda konuşmaları takip etmeye çalışmaktan yorulan biri için bu fark küçümsenecek bir şey değil. Yorgunluk, işitme kaybının sosyal ortamlardan kaçınmaya yol açan sessiz nedenlerinden biridir; ayrıntılar için işitme kaybı belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.

Faydanın büyüklüğü ortama göre değişir. Konuşma ile gürültü farklı yönlerden geldiğinde baş gölgesi ve binaural sıkışma devreye girer; aynı yönden geldiklerinde ise ağırlıklı olarak toplama etkisinden söz edilir.

İşitsel yoksunluk: takılmayan kulak “unutur” mu?

İki cihaz önerisinin en çok anılan gerekçelerinden biri geç başlangıçlı işitsel yoksunluk (late-onset auditory deprivation) kavramıdır. Bu görüşe göre, işitme kaybı olan bir kulak uzun süre yeterli ses uyarısı almazsa, o kulakta konuşmayı ayırt etme gücü zamanla azalır. Kavram, 1984’te Silman, Gelfand ve Silverman’ın yayımladığı bir çalışmaya dayanır: iki kulakta işitme kaybı olup yalnızca bir kulağına cihaz takılan kişilerde, 4–5 yıl boyunca saf ses eşikleri sabit kalırken cihaz takılmayan kulakta konuşmayı ayırt etme skorları, iki kulağa cihaz takılanlara göre belirgin biçimde geriledi.

Daha yeni verilerde de benzer bir eğilim görülüyor. 2021–2022’de Frontiers in Neuroscience’ta yayımlanan, iki taraflı cihaz kullanan 370 kişilik bir çalışmada, daha kötü duyan kulağın eşiği kötüleştikçe daha iyi kulaktaki kelime tanıma skorlarının da düştüğü görüldü. Yazarlar bunu, işitme yolaklarında yeniden düzenlenmeyle açıkladı ve her kulak için daha erken, kişiye özel cihaz uygulamasını öneriyor.

Burada dürüst olmak gerekir: bu çalışmaların önemli bir kısmı geriye dönük (retrospektif) ya da gözlemsel olduğu için kesin neden-sonuç ilişkisi kurmak zordur ve her kişide aynı etki görülmeyebilir. Hoppe ve arkadaşları da kendi çalışmalarının geriye dönük olduğunu ve nedensellik konusunda sınırlamalar taşıdığını belirtiyor. Yani “tek cihaz takarsanız diğer kulağınız mutlaka bozulur” demek doğru olmaz. Doğru ifade şudur: işitme kaybı olan ve ihtiyaç duyan bir kulağın yıllarca uyarılmadan bırakılması, o kulakta konuşmayı anlama gücünü azaltabilecek bir risktir ve iki taraflı kullanımı destekleyen güçlü gerekçelerden biridir.

Kullanıcılar ne tercih ediyor?

Burada bilimsel tablo bilgilendirici biçimde karışıktır. Cochrane’in 2017 tarihli sistematik derlemesi, iki taraflı işitme kaybı olan yetişkinlerde bir cihaz ile iki cihazı karşılaştıran dört randomize çalışmayı (toplam 209 katılımcı) inceledi. İki cihazı tercih edenlerin oranı çalışmaya göre %39 ile %77 arasında değişti. Kanıt kalitesi “çok düşük” bulundu ve yazarlar, kişilerin bir cihazı mı iki cihazı mı tercih ettiğini bilmediğimiz sonucuna vardı.

Cox ve arkadaşlarının 2011’de Ear and Hearing’de yayımlanan çalışması ise tablonun neden böyle olduğunu gösteriyor. Hafif-orta derecede, simetrik işitme kaybı olan 94 yetişkine 12 hafta boyunca iki cihaz verildi; sonunda katılımcıların %46’sı tek cihaz kullanmayı tercih etti. Tek cihazı tercih edenler en çok konfor, ses kalitesi, “bana bir cihaz yeter” hissi ve telefonda kullanım kolaylığını sebep gösterdi. İki cihazı tercih etme ihtimali ise günlük hayatta daha fazla işitme sorunu yaşayanlarda ve iki kulağın toplama etkisinden daha çok yararlananlarda daha yüksekti. Yazarlar, herkese baştan iki cihaz demek yerine, tek ve iki taraflı seçeneklerin gerçek hayatta denenmesini öneriyor.

İki cihaz birbiriyle konuşur

Günümüzün birçok cihazında kulaklar arası kablosuz bağlantı bulunur. Üreticilerin teknik makalelerinden birine göre bu bağlantı sayesinde kullanıcı, bir taraftaki ses düzeyini ya da programı değiştirdiğinde ayar iki cihaza birden yansır; ortam algılama, yönlü mikrofon ve gürültü azaltma gibi özellikler de iki cihazda eşgüdümlü çalışabilir. Bir çalışmaya göre, mikrofon ayarlarının iki kulakta uyumlu olması, uyumsuz ayarlara göre yaklaşık 1,5 dB’lik bir sinyal-gürültü avantajı sağlıyor. Ortam analizi ve yeni nesil işlevler için akıllı işitme cihazları, telefon ve televizyon bağlantısı için Bluetooth ve Auracast yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Tek ve çift kulak: kısa karşılaştırma

Hangi durumlarda tek cihaz uygun olabilir?

İki cihaz önerisi her koşulda geçerli değildir. Şu durumlarda tek cihaz ya da farklı bir çözüm makul olabilir:

• Yalnızca bir kulakta işitme kaybı varsa: Diğer kulak normal duyuyorsa iki cihaza gerek yoktur. Duyan kulağa ses taşıyan CROS/BiCROS sistemleri bu durumlarda düşünülebilir. NDCS’e göre CROS sistemi, işitmesi çok az olan ya da hiç olmayan taraftaki sesleri alıp duyan kulağa gönderir; BiCROS ise duyan kulakta da amplifikasyon sağlar. Konu tek taraflı işitme kaybı yazımızda daha ayrıntılı anlatılıyor.
• Bir kulakta cihazdan yeterli fayda alınamıyorsa: Çok ileri kayıp ya da konuşmayı çok düşük ayırt etme gücü gibi nedenlerle o kulağı yükseltmek anlamlı olmayabilir; bu karar odyoloji ve kulak burun boğaz değerlendirmesiyle verilir.
• Tıbbi ya da pratik engeller varsa: Bir kulakta kulağa takılmayı güçleştiren bir durum ya da elde beceri sorunu gibi nedenler tek taraflı çözümü gerekli kılabilir.
• Kişi denemede tek cihazı açıkça tercih ediyorsa: Cox ve arkadaşlarının çalışmasında olduğu gibi bu tercih makul bir sonuçtur; zorlanması gerekmez.

Maliyet ve SGK

İki cihaz, doğal olarak tek cihazdan daha yüksek maliyetlidir; bu yazıda fiyat vermiyoruz. SGK tarafında, güncel Sağlık Uygulama Tebliği’ne göre kriterler her kulak için ayrı ayrı aranıyor; iki kulakta da gerekli işitme eşiği sağlanıyorsa rapor iki kulağı kapsayabilir. SGK katkı tutarı tek bir cihaz içindir ve geçerli kurallar zamanla değişebilir. Rapor şartları, yenileme süresi ve başvuru adımları için SGK katkısıyla işitme cihazı nasıl alınır rehberimize bakın.

Karar vermeden önce deneyin

Kişisel karar, iki kulağın ayrı ayrı ölçülmesi ve uygun ayarlarla gerçek hayatta denenmesiyle şekillenir. Cox ve arkadaşlarının önerdiği yaklaşım da budur: önce iki taraflı deneme yapmak, sonra gerekiyorsa tek cihazla karşılaştırmak. Denemede şunlara dikkat edebilirsiniz:

1. Gürültülü ortamlarda deneyin: Restoran, aile sofrası ya da toplantı gibi iki kulağın en çok işe yaradığı yerlerde farkı gözleyin.
2. Yorgunluğunuzu not edin: Gün sonunda dinlemekten ne kadar yorulduğunuz da bir ölçüttür.
3. Tek cihazla karşılaştırın: Danışmanınızla aynı ortamda iki seçeneği sırayla deneyin.
4. Alışma süresine sabır gösterin: İlk günler her sesin farklı geldiği bir dönemdir; ayrıntılar için cihaza alışma ilk 30 gün rehberimize göz atın.

Sık sorulan sorular

İki kulağımda da işitme kaybı var, tek cihaz yeterli olur mu?

Bazı kişiler için olur; özellikle hafif kayıplarda ve tek cihazı bilinçli olarak tercih edenlerde. Ancak kayıp arttıkça ve gürültülü ortamlar çoğaldıkça iki kulağın avantajı belirginleşir. Bu yüzden karar, ölçüm ve deneme sonuçlarına göre verilir.

Bir kulağıma cihaz takarsam diğer kulağım bozulur mu?

Mutlaka değil. Silman ve arkadaşlarının çalışmasında saf ses eşikleri değişmedi; ancak cihaz takılmayan kulakta konuşmayı ayırt etme skorlarının zamanla düştüğü bildirildi. Bu etki herkeste görülmeyebilir; yine de ihtiyacı olan bir kulağı yıllarca uyarılmadan bırakmamak güvenli yaklaşımdır.

İki cihaz iki kat daha iyi mi duyurur?

Hayır. Fayda “iki kat” değil, birkaç desibel ve algıda belirgin bir rahatlıktır. Asıl kazanç gürültüde anlama, yön bulma ve dinleme eforundaki azalmadır.

Bir kulağım normal duyuyorsa ne yapmalıyım?

Duyan kulağı gereksiz yere kapatmak doğru olmaz. Diğer kulakta ciddi bir kayıp varsa CROS ya da BiCROS gibi sistemler değerlendirilebilir. Önce odyolojik ölçüm yaptırın.

Önce tek cihazla başlayıp sonra ikinciyi alabilir miyim?

Evet, kimi kişiler bu yolu tercih eder. Yalnız, ihtiyaç duyan kulağın uzun süre uyarılmadan kalmaması önerilir; ikinci cihaz için beklemeyi danışmanınızla konuşun.

Kaynaklar

• Avan P, Giraudet F, Büki B. Importance of binaural hearing. Audiology and Neurotology, 2015;20(Suppl 1):3–6. PubMed
• Köbler S, Rosenhall U. Horizontal localization and speech intelligibility with bilateral and unilateral hearing aid amplification. International Journal of Audiology, 2002;41(7):395–400. PubMed
• van Schoonhoven J, Schulte M, Boymans M, Wagener KC, Dreschler WA, Kollmeier B. Selecting appropriate tests to assess the benefits of bilateral amplification with hearing aids. Trends in Hearing, 2016;20. PubMed
• Silman S, Gelfand SA, Silverman CA. Late-onset auditory deprivation: effects of monaural versus binaural hearing aids. Journal of the Acoustical Society of America, 1984;76(5):1357–1362. PubMed
• Hoppe U, Hast A, Hocke T. Speech perception in bilateral hearing aid users with different grades of asymmetric hearing loss. Frontiers in Neuroscience, 2021;15:715660. Makale
• Schilder AG, Chong LY, Ftouh S, Burton MJ. Bilateral versus unilateral hearing aids for bilateral hearing impairment in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017;12:CD012665. PubMed; Cochrane özeti
• Cox RM, Schwartz KS, Noe CM, Alexander GC. Preference for one or two hearing aids among adult patients. Ear and Hearing, 2011;32(2):181–197. Makale
• Staab W. Binaural loudness summation. Hearing Health & Technology Matters, 2015. Yazı
• Herbig R, Barthel R, Branda E. A history of e2e wireless technology. The Hearing Review, 2014. Makale
• NDCS (National Deaf Children’s Society). CROS and BiCROS hearing aids. NDCS sayfası