Seslere Aşırı Duyarlılık (Hiperakuzi) ve Misofoni: Neden Olur, Nasıl Yönetilir?

Sesler neden bu kadar rahatsız edici geliyor?

Bazı insanlar için gündelik sesler, çoğu kişinin fark bile etmediği kadar sıradan olsa da, bunaltıcı bir yük hâline gelir. Bir kişi trafik gürültüsünde kulağında ağrı hisseder, bir başkası sofrada çiğneme sesi yüzünden masadan kalkmak ister. Dışarıdan bakan biri bunu “titizlik” ya da “huysuzluk” sanabilir. Oysa bilim insanları bu tür durumları, işitme sisteminin ve beynin sesi işleme biçimindeki gerçek değişikliklerle ilişkilendiriyor.

Önemli bir ayrım: Bir miktar ses hassasiyeti çok yaygındır ve hastalık anlamına gelmez. Tonndorf Konferansı derlemesinde aktarılan bir çalışmada, kendini yüksek seslere duyarlı olarak tanımlayanların yalnızca yaklaşık %30’u hiperakuzi ölçütlerini karşılıyordu. Sorun, ses hassasiyeti günlük yaşamınızı (iş, sosyal ilişkiler, uyku, evde huzur) bozmaya başladığında gündeme gelir.

Hiperakuzi, misofoni ve fonofobi: farklar

Hiperakuzi, ortalama şiddetteki seslere karşı tolerans düşüklüğüdür; sesler gereğinden yüksek ve bazen ağrılı gelir. Tyler ve arkadaşlarının 2014’teki derlemesi, hiperakuziye verilen tepkileri dört başlıkta topluyor: aşırı yüksek algılanma, rahatsızlık (sinirlilik), korku ve ağrı. Ağrı hiperakuzisi denen alt türde, sıradan sesler kulakta ağrı ya da yanma hissi yaratır.

Misofoni ise farklı bir tablodur. 2022’de, Susan Swedo başkanlığındaki 15 uzmanlık komitesinin Frontiers in Neuroscience dergisinde yayımladığı uzlaşı tanımına göre misofoni, “belirli seslere ya da bu seslerle ilişkili uyaranlara karşı tolerans azalması” olarak tanımlanıyor. Bu seslere (en sık çiğneme, şapırdatma, yutkunma, burun çekme ve nefes sesleri) öfke, tiksinti, kaygı gibi güçlü duygusal tepkiler, kas gerginliği, kalp hızında artış ve terleme eşlik edebiliyor. Belirleyici olan sesin şiddeti değil, anlamı ve türüdür. Aynı ses başkasından geldiğinde rahatsız eder, kişi kendisi çıkardığında genellikle etkilemez. Belirtiler çoğunlukla çocukluk ya da ergenlikte başlar.

Fonofobi ise ses korkusudur: kişi sesi bir tehdit gibi yaşar, ona yaklaşmaktan ya da maruz kalmaktan kaçınır. Tyler ve arkadaşlarının sınıflamasındaki “korku” boyutuna denk gelir. Uygulamada bu üç durum iç içe geçebilir; Mraz ve Folmer, kaçınma davranışı, hiperakuzi ve ses korkusunun birbirini besleyen bir döngü oluşturabildiğini anlatır.

Ne kadar yaygın?

Rakamlar tanım ve ölçüt farklarına göre değişiyor, ama sorunun nadir olmadığı açık:

• Hiperakuzi: 2021’deki bir kapsam taramasına göre genel nüfusta yaygınlık %0,2 ile %17,2 arasında bildiriliyor. Kadınlarda, ergenlerde ve ileri yaşta daha sık görülüyor. Tinnitus (kulak çınlaması) olan kişilerde bu oran çalışmalara göre yaklaşık %13 ile %63 arasında değişiyor.
• Misofoni: Ankara’da 541 kişiyle yapılan ve 2021’de yayımlanan nüfus temelli bir çalışmada katılımcıların %12,8’inde misofoni tanı ölçütleri karşılandı ve %78,9’u en az bir sesten rahatsız olduğunu bildirdi. Almanya’da 2.522 kişilik temsili bir ankette ise orta-ağır şiddette belirti yaklaşık %2,1, ağır belirti %0,1 bulundu; %33,3 kadarı en az bir belirli sese duyarlıydı. Farklı yöntemler farklı sonuçlar verdiği için tek bir “kesin oran” yoktur.

Hangi durumlarla birlikte görülür?

• Tinnitus ve işitme kaybı: En sık birliktelik. Misofoni uzlaşı tanımı da bu durumun normal işitmede ya da tinnitus ve hiperakuziyle birlikte görülebileceğini belirtiyor.
• Migren: Migrenli kişilerde ataklar arasında bile seslere karşı eşik daha düşük bulunmuştur (Ashkenazi ve ark., 2009).
• Otizm spektrumu ve DEHB: Kapsam taramasında otizmli kişilerde hiperakuzi oranı %18–63, DEHB’de yaklaşık %37 olarak derlenmiş.
• Kaygı, OKB ve travma sonrası stres: Ankara çalışmasında misofoni olanlarda DEHB ve obsesif-kompulsif bozukluk daha sık bulundu. Uzlaşı kılavuzu, belirtilerin bu durumlarla açıklanamaması gerektiğini vurgular.
• Yüz siniri felci (Bell paralizisi): Yüz siniri, kulaktaki küçük stapedius kasının sesi yumuşatan refleksini yönetir. Felçte bu refleks zayıfladığında sesler daha yüksek algılanabilir.
• Williams sendromu: Genetik bir durumdur; çalışmalara göre bu kişilerde hiperakuzi sık görülür.
• Başa darbe ve gürültü maruziyeti: Ani başlayan duyarlılıklarda sık anılan nedenlerdir.

Neden olur? Beyindeki “ses düğmesi”

Bugün hiperakuziyi açıklamak için en çok kabul gören görüş, işitme sisteminde merkezi kazancın artmasıdır. Kulaktan gelen sinyal azaldığında (işitme kaybı, gürültü hasarı ya da sesten uzak kalma) beyin eksik bilgiyi telafi etmek için kendi “ses düğmesini” yükseltir. Yükselen kazanç hem sessizliği doldurup tinnitusa, hem de gerçek sesleri gereğinden gür gösterip hiperakuziye yol açabilir. Tinnitus ile hiperakuzinin bu kadar sık bir arada görülmesinin nedeni budur. Mekanizmanın ayrıntılarını kulak çınlaması yazımızda bulabilirsiniz.

Misofonide ise tepkiyi sesin şiddeti değil anlamı belirlediği için, tedavi yaklaşımları da hiperakuziden farklılaşır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Seslere duyarlılık günlük yaşamınızı, çalışmanızı ya da uykunuzu etkiliyorsa bir kulak burun boğaz uzmanına ve odyoloğa görünün. Aşağıdaki durumlarda beklemeden değerlendirme gerekir:

• Seslere duyarlılığın ani başlaması, özellikle işitme kaybı ya da tek kulakta çınlamayla birlikte olması (ani işitme kaybı acildir).
• Başa darbeden sonra başlayan duyarlılık.
• Yüzde sarkma ya da hareket kaybıyla birlikte başlayan duyarlılık.
• Sesler yüzünden kendinizi çaresiz, umutsuz hissetmeniz ya da kendinize zarar verme düşünceleri. Bu durumda hemen bir sağlık profesyoneline ulaşın.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Muayenede kulak kiri, orta kulak sorunları ve işitme kaybı ayırt edilir. Odyolojik değerlendirme genellikle şunları içerir:

1. İşitme testi (odyometri): Gizli bir işitme kaybı var mı? İşitme testinin adımlarını yazımızdan okuyabilirsiniz.
2. Rahatsızlık eşiği ölçümü: Kulaklıktan giderek yükselen tonlar verilir ve sesin “rahatsız edici” hâle geldiği düzey kaydedilir. Hiperakuzide bu eşik beklenenden düşük çıkabilir.
3. Anketler: Hiperakuzi için Khalfa’nın 14 maddelik Hiperakuzi Anketi sık kullanılır (kesme puanları çalışmaya göre değişir). Misofoni için Amsterdam Misofoni Ölçeği (AMISOS-R) gibi ölçekler kullanılır.
4. Görüşme: Hangi seslerin, hangi durumlarda ve nasıl bir tepkiyle sorun yarattığı konuşulur; misofoni için tetikleyici sesler ayrıntılı sorulur.

Yönetim ve tedavi: ne işe yarıyor?

Hiperakuzi ve misofoni için tek bir “hap” yoktur; ama yaşam kalitesini belirgin biçimde artıran yaklaşımlar var.

1. Önce nedenleri ele almak

Kulak kiri, orta kulak sorunu ya da işitme kaybı varsa bunların tedavisi önceliklidir. Hiperakuziye eşlik eden işitme kaybında, uygun ayarlanmış bir işitme cihazı beyne yeniden yeterli ses ulaştırarak yardımcı olabilir.

2. Ses terapisi ve kademeli duyarsızlaştırma

Amaç, işitme sistemini seslere yavaşça yeniden alıştırmaktır. Düşük şiddette fon sesi (doğa sesi, hafif hışırtı) günlük hayata katılır; zamanla şiddet ve çeşitlilik artırılır. Önemli bir not: ses terapisinin uygulanış biçimleri arasında henüz ortak bir standart yok (Kalsoom ve ark., 2024 kapsam taraması), bu yüzden yöntem uzman gözetiminde ve kişiye göre seçilir.

3. Bilişsel davranışçı terapi (BDT)

BDT, sesin kendisini değil, ona verilen düşünce, duygu ve davranış tepkisini hedefler. Odyolog tarafından uygulanan BDT’yi inceleyen Hashir Aazh ve arkadaşlarının çalışmalarında tinnitus, hiperakuzi ve misofoni rahatsızlığında belirgin azalma bildirildi; örneğin video görüşmeyle yürütülen bir çalışmada 37 hastada tedavi öncesi ve sonrası anket puanları karşılaştırıldı (2024). Bu çalışmalar çoğunlukla kontrol grubu olmayan ilk bulgulardır; yine de BDT’nin odyolog tarafından da uygulanabildiğini gösteriyor. Aazh’ın 2025 Tonndorf Konferansı derlemesi bu çalışmaları bir araya getiriyor. Tinnitus tarafındaki karşılığını tinnitus tedavisi yazımızda bulabilirsiniz.

4. Misofonide BDT: randomize kontrollü çalışma

Amsterdam’da Jager ve arkadaşlarının yürüttüğü ilk randomize kontrollü BDT çalışmasında 54 hasta üç ay boyunca haftalık grup BDT’ye ya da bekleme listesine atandı. BDT grubunda belirtiler anlamlı biçimde azaldı (AMISOS-R’de 9,7 puan, etki büyüklüğü d = 1,97). Hastaların %37’si “çok ya da pek çok iyileşmiş” olarak değerlendirilirken bekleme listesinde bu oran %0 idi; yarar bir yıllık izlemde de korundu. Yani BDT herkeste mucize yaratmıyor, ama gerçek ve kalıcı bir yarar sağlayabiliyor. Çalışmada kullanılan teknikler arasında dikkati göreve odaklama ve uyarılmayı azaltma, olumlu duygu adlandırma ve uyaranı değiştirme vardı.

5. Sürekli kulak tıkacı neden ters teper?

Seslerden kurtulmak için gün boyu kulak tıkacı ya da kulaklık takmak çok cazip gelir ve anlık rahatlık verir. Ancak uzmanlar bu “aşırı korunmayı” sorunu sürdüren bir etken olarak görüyor. Traynor’un 2021 derlemesi, Formby ve arkadaşlarının 2003 çalışmasının, işitme koruyucuların ses toleransını kontrol etmek için aşırı kullanılmasının sorunu daha da kötüleştirebileceği sonucuna vardığını aktarıyor. Mraz ve Folmer de gün boyu tıkaç kullanımının işitme sistemini daha da duyarlı hâle getirebileceğini belirtir. Önerilen açıklama şu: beyin sesten yoksun bırakılınca kazancını daha da artırır (Baguley ve Andersson’ın merkezi kazanç görüşü). Tonndorf derlemesinde de bu kaçınma davranışlarının kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede sıkıntıyı artırdığı vurgulanıyor.

Bu nedenle kural şudur: gerçekten zararlı gürültüde (konser, matkap, atış, makine) koruyucu kullanın; sıradan gündelik seslerde sürekli kullanmayın. Alışkanlığı bırakacaksanız bunu bir odyologla, kademeli olarak planlayın. Zararlı gürültüde korunma konusu için güvenli dinleme yazımıza göz atın. (Not: Bu konuda elimizdeki kanıtın bir bölümü klinik gözlem ve küçük çalışmalardan oluşuyor; herkes aynı biçimde etkilenmeyebilir.)

Günlük yaşam için öneriler

• Tam sessizlikten kaçının: Evde hafif bir fon sesi duyarlılığı yumuşatır.
• Kademeli maruz kalın: Rahat ettiğiniz, kontrol edebildiğiniz ortamlardan başlayıp zorluğu yavaş yavaş artırın.
• Tetikleyicileri tanıyın: Misofonide hangi seslerde, hangi duygularla ve hangi bedensel belirtilerle tepki verdiğinizi bir günlüğe yazın.
• Yakınlarınıza anlatın: “Bu hoşnutsuzluk değil, gerçek bir tepki” demek, evde gerilimi düşürür. Birlikte yemek yerken yumuşak bir müzik ya da farklı oturma düzeni deneyebilirsiniz.
• Bedeninizi sakinleştirin: Yavaş nefes, kısa yürüyüşler ve yeterli uyku, uyarılmışlık düzeyini düşürür.
• Kaygı ve stresi yönetin: Stres ve uykusuzluk duyarlılığı artırır.
• Destek isteyin: Aşırı bunalıyorsanız bir odyolog ya da ruh sağlığı uzmanından yardım almak yetersizlik değildir.

Sık sorulan sorular

Hiperakuzi sağır olmak demek midir?

Hayır. Hiperakuzi, seslerin gereğinden yüksek gelmesidir; işitme normal olabilir ya da bir miktar işitme kaybı eşlik edebilir. Yine de bir işitme testi yaptırmak, altta yatan nedeni anlamanın ilk adımıdır.

Misofoni bir ruhsal hastalık mıdır?

Misofoni, uzlaşı tanımında “seslere karşı tolerans azalması” olarak tanımlanır; kendi başına bir kişilik kusuru ya da şımarıklık değildir. Kaygı, OKB gibi durumlarla birlikte görülebildiği için değerlendirme çok yönlü yapılır.

Çocuklarda görülür mü?

Evet. Misofoni çoğunlukla çocukluk ya da ergenlikte başlar. Çocuk belirli seslerde aşırı öfkelenip kaçıyorsa, bunu inatlaşma saymadan bir uzmana danışın.

İşitme cihazı yardımcı olur mu?

Hiperakuziye işitme kaybı eşlik ediyorsa, doğru ayarlanmış bir cihaz beyne yeniden yeterli ses ulaştırarak yarar sağlayabilir. Etki kişiden kişiye değişir; ayarlar odyolog eşliğinde yapılmalıdır.

Kendiliğinden geçer mi?

Nedeni ortadan kaldırılabilen durumlarda (örneğin kulak kiri tıkacı) düzelme beklenir. Kalıcı duyarlılıkta ise hedef çoğu zaman sesleri tamamen sevmek değil, tepkiyi yönetmeyi öğrenmek ve sesin hayatınızı kısıtlamasına izin vermemektir.

Kaynaklar

• Swedo SE, Baguley DM, Denys D, ve ark. Consensus Definition of Misophonia: A Delphi Study. Frontiers in Neuroscience, 2022;16:841816. Makale
• Tyler RS, Pienkowski M, Roncancio ER, ve ark. A Review of Hyperacusis and Future Directions: Part I. Definitions and Manifestations. American Journal of Audiology, 2014;23(4):402–419. Makale
• Ren J, ve ark. Prevalence of Hyperacusis in the General and Special Populations: A Scoping Review. Frontiers in Neurology, 2021. Makale
• Kılıç C, ve ark. The prevalence and characteristics of misophonia in Ankara, Turkey: population-based study. BJPsych Open, 2021. Makale
• Pfeiffer E, Allroggen M, Sachser C. The prevalence of misophonia in a representative population-based survey in Germany. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 2024. Makale
• Ashkenazi A, Yang I, Mushtaq A, Oshinsky ML. Ictal and interictal phonophobia in migraine: a quantitative controlled study. Cephalalgia, 2009;29:1042. Makale
• Jager I, Vulink N, Bergfeld I, van Loon A, Denys D. Cognitive behavioral therapy for misophonia: A randomized clinical trial. Depression and Anxiety, 2021;38(7):708–718. Makale
• Aazh H. Cognitive Behavioural Therapy (CBT) for Managing Tinnitus, Hyperacusis, and Misophonia: The 2025 Tonndorf Lecture. Brain Sciences, 2025;15(5):526. Makale
• Aazh H, ve ark. A Preliminary Analysis of the Clinical Effectiveness of Audiologist-Delivered CBT Delivered via Video Calls for Rehabilitation of Misophonia, Hyperacusis, and Tinnitus. American Journal of Audiology, 2024;33(2):559–574. Makale
• Kalsoom N, Fackrell K, El Nsouli K, Carter A. Current Recommendations for the Use of Sound Therapy in Adults with Hyperacusis: A Scoping Review. Brain Sciences, 2024. Makale
• Traynor R. Reducing dependence on attenuation for decreased sound tolerance. Canadian Audiologist, 2021;8(5). Makale
• Mraz NR, Folmer RL. Overprotection, hyperacusis, phonophobia and tinnitus retraining therapy. AudiologyOnline, 2003. Makale