Islık sesi tam olarak nedir?
İşitme cihazı kullananların çoğu bir gün şunu yaşar: cihaz birden kısa ve ince bir ıslık çıkarır, bazen sürekli öter. Teknik adı akustik geri besleme (feedback) olan bu ses, cihazın kendi çıkardığı sesin yeniden cihaza girmesinden doğar. Britanya’daki Leeds Teaching Hospitals NHS odyoloji biriminin hasta bilgilendirmesine göre geri besleme birçok cihaz tipinde normaldir ve genellikle cihazın bozuk olduğunu göstermez.
Yine de yinelenen ya da süren bir ıslık dikkate alınmalıdır. Çünkü ıslık hem sizi hem çevrenizi rahatsız eder, hem de çoğu zaman cihazın kulağa iyi oturmadığını ya da bakım isteyen bir parçanın bulunduğunu gösterir. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) de geri beslemenin cihaz iyi oturmadığında ortaya çıktığını, duyduğunuzda odyoloğunuzdan kontrol randevusu almanızı önerir.
Islık nasıl oluşur?
Bir işitme cihazının üç temel parçası vardır: sesi toplayan mikrofon, onu güçlendiren amplifikatör ve güçlendirilmiş sesi kulağa veren hoparlör (alıcı). Normalde bu ses kulak kanalına girer ve kulak zarına ulaşır. Ses kulağın dışına sızarsa ise mikrofon onu yeniden yakalar, cihaz bir kez daha güçlendirir, ses yine sızar ve bu döngü kendini besleyerek büyür. Sonunda duyduğunuz tiz ıslıktır.
Bunu bir konuşmada mikrofon hoparlöre yaklaştığında çıkan çığlığa benzetebilirsiniz. Geri besleme için üç şey gerekir: ses sızıntısı, o sızıntıyı yeniden güçlendiren bir yol ve mikrofonun onu yeniden toplaması. Sızıntı ya da güçlendirme ne kadar fazlaysa ıslık o kadar kolay çıkar. Kulaktan sızan sesin izlediği yol da sabit değildir; kafanızın duruşu, çevredeki yüzeyler ve kulak kanalının şekli bu yolu sürekli değiştirir.
En sık nedenler
- Cihazın ya da kulak ucunun yanlış takılması: Kalıp, kulak ucu (kubbe/dome) ya da tüp kulağa tam yerleşmediğinde ses yanlardan sızar. NHS Nottingham Üniversite Hastaneleri, ıslık duyduğunuzda kalıbı ya da ucu önce nazikçe yeniden itmenizi önerir.
- Kulak kiri birikmesi: Kulak kanalı kirle kısmen kapandığında ses kulak zarına ulaşamaz, geri döner ve mikrofona girer. NHS kılavuzları fazla kulak kiri şüphesinde pratisyen hekime ya da hemşireye başvurup kulakların kontrol edilmesini ve gerekirse temizlenmesini öneriyor.
- Kalıbın zamanla gevşemesi, kulağın değişmesi: Kulağın biçimi yıllar içinde ve kilo değişimleriyle değişebilir; kalıp ise aynı boyutta kalır. Cihaz ve kulak arasında oluşan küçük bir boşluk ıslığa yeter. İşitme cihazı sektörünün derneği Hearing Industries Association (HIA), kilo dalgalanmalarının ve kulak biçimindeki değişimin kalıp uyumunu bozabildiğini, çözümün uzmanlarca yeni bir kalıp yapılması olduğunu belirtiyor.
- Çatlak, sertleşmiş ya da gevşek tüp (hortum): Kalıplı kulak arkası cihazlarda tüpteki bir çatlak, yarık ya da kıvrılma sesin dışarı kaçmasına neden olur. Cambridge Üniversite Hastaneleri NHS, tüpün zamanla sertleştiğini ve rengini kaybettiğini, bu yüzden dört ila altı ayda bir değiştirilmesi gerektiğini söylüyor; HIA da tüpün sertleşip büzülebildiğini belirtiyor.
- Şapka, atkı, telefon, sarılma: Cihazın yakınına gelen her yüzey sesi yansıtıp yolunu değiştirir. Hearing Review’da yayımlanan bir teknik değerlendirme, şapka takıp çıkarmayı, telefonu kulağa yaklaştırmayı, birine sarılmayı ve gün içinde cihazın hafifçe kaymasını geri besleme yolunu değiştiren tipik durumlar olarak sayıyor. Kulak kanalı çene hareketiyle de, yani çiğnerken ya da esnerken de şekil değiştirir (Kuk ve ark., 2002).
- Yüksek ses seviyesi: Sesi gereğinden fazla açmak, sızan sesi güçlendirir. Ses düğmesi olan cihazlarda NHS, ıslık duyduğunuzda sesin fazla yüksek ayarlanıp ayarlanmadığına bakmayı öneriyor.
- Ayar ve havalandırma: Cihazın kazancı, geri besleme engelleyici ayarı ya da kalıptaki havalandırma deliğinin genişliği ıslık eğilimini değiştirir. Hakemli bir derlemede (Agnew, Trends in Amplification) kötü ölçülmüş kulak ölçüsü, kalıbın gevşekliği, geniş havalandırma deliği ve yüksek tiz kazanç dış kaynaklı geri beslemenin nedenleri arasında sayılır. Bu ayarları yalnız odyolog yapar.
- Cihazın kendi içindeki arıza: Yerinden çıkmış mikrofon ya da gevşemiş iç bağlantılar da ıslığa yol açabilir. Bu durumlarda çare servistir.
Evde güvenle yapabileceğiniz kontroller
Aşağıdaki kontrolleri sırayla yapın. Hiçbiri cihaza zarar vermez; hiçbiri de cihazı açmayı ya da kulağa bir şey sokmayı gerektirmez.
| Kontrol | Nasıl yapılır? | Sonuç |
|---|---|---|
| 1. Yeniden takın | Cihazı çıkarın, kalıbı ya da kulak ucunu kanala nazikçe yerleştirin, cihazın kulak arkasına düzgün oturduğundan emin olun. Ayna karşısında yapın. | Islık kesildiyse sorun oturmaydı. Sık tekrarlıyorsa kulak ucu/kalıp uyumunu kontrol ettirin. |
| 2. Ses seviyesi | Ses düğmesi varsa bir kademe düşürün. | Islık hafiflerse sesin yüksekliği etkenlerden biridir. Bu bir çözüm değil, geçici rahatlamadır. |
| 3. Kulak ucu ve ses çıkışı | Kulak ucunda, filtrede ve ses çıkış deliğinde kir var mı bakın; yumuşak fırçayla nazikçe temizleyin. | Tıkalı bir çıkış ses akışını bozar. Filtre tıkalıysa değiştirilir. |
| 4. Kalıp ve tüp | Tüpte çatlak, yarık, kıvrılma, sertleşme ya da kalıpla bağlantıda gevşeklik arayın. Kalıbın pürüzsüz ve eksiksiz olduğuna bakın. | Çatlak, sertleşmiş ya da gevşek tüp için merkeze başvurun. Tüp ve kalıp değişimi gerekebilir. |
| 5. Kulak kiri belirtisi | Kulakta tıkanıklık, dolgunluk ya da son günlerde kısık duyma var mı? | Varsa kiri evde kurcalamayın; hekimden kontrol isteyin. Kulak temizliği yazımıza bakın. |
| 6. Çevre | Telefon, şapka ya da kucaklaşma gibi bir yüzey ıslığı başlatıyor mu? Hangi anda ve hangi kulakta öttüğünü not edin. | Yalnız belirli durumlarda öten cihaz, uyum ya da ayar kontrolü gerektiriyor olabilir. |
| 7. Cihazı kapatıp açın | Cihazı kapatıp yeniden açın ve doğru programda olduğundan emin olun. Leeds NHS da cihazın doğru ayarda olmasını kontrol listesine alıyor. | Islık sürüyorsa cihazı değiştirmeden merkeze başvurun. |
Günlük temizlik ve kir filtresi değişimi gibi ayrıntılar için işitme cihazı bakımı yazımızı okuyabilirsiniz; burada tekrar etmiyoruz.
Yapmayın
- Kulağa kulak çubuğu, saç tokası ya da başka bir nesneyle girmeyin.
- Cihazı kendiniz sökmeye, içindeki parçalara dokunmaya çalışmayın.
- Kulak ucunu ya da tüpü bant veya yapıştırıcıyla kendiniz “sıkılaştırmaya” çalışmayın; uygun çözümü uzman belirler.
- Sesi kısarak yetinmeyin. Ses kısıldığında işitme yetersizleşir ve asıl sorun (kaçak) çözülmez.
Ne zaman servise başvurmalısınız?
Yukarıdaki kontrollerden sonra ıslık sürüyorsa ya da aşağıdaki durumlardan biri varsa vakit kaybetmeden başvurun:
| Durum | Ne yapmalı? |
|---|---|
| Yeniden takıp temizledikten sonra da süren ya da sıklaşan ıslık | Merkezinizle iletişime geçin; ASHA da geri beslemede odyolog kontrolü öneriyor. |
| Kalıp ya da tüpte çatlak, yarık, sertleşme; kalıbın artık kulağa oturmaması | Servise başvurun (NHS merkezleri bu durumlarda yeni parça ya da kalıp için başvurulmasını öneriyor). |
| Kilo değişimi sonrası gevşeyen kalıp | Yeni kalıp için odyoloğunuza görünün. |
| Cihaz bozuk görünüyor, ses kesik kesik geliyor ya da ıslık ayarla azalmıyor | Teknik servis kontrolü gerekir. |
| Kulakta tıkanıklık, dolgunluk, ağrı, akıntı ya da duyamamada belirgin azalma | Önce kulak burun boğaz muayenesi gerekebilir. Bu belirtiler varken ıslığı cihaza bağlamayın. Ani işitme azalması beklemeden acil değerlendirme gerektirir. |
Cihazı çıkardığınızda, hatta hiç takmadığınız hâlde kulağınızda ıslık, çınlama ya da uğultu duyuyorsanız bu cihazın geri beslemesi değildir; kulak çınlaması olabilir ve ayrıca değerlendirilmelidir. Kulaktaki dolgunluk hissi için kulak tıkanıklığı yazımıza göz atın.
Islık geçmiyorsaTeknik servis talebi oluşturunServis talebiModern cihazlardaki geri besleme engelleme: ne yapar, ne yapamaz?
Günümüzde birçok işitme cihazında “geri besleme engelleme” (feedback control) özelliği bulunur. ASHA bu özelliği, cihazın geri beslemeyi otomatik olarak çözümleyip yükseltme düzeyini ayarlayarak ıslığı azaltan bir program olarak tanımlıyor. Teknik literatürde yaygın yöntem, cihazın sızan sesin bir kopyasını kendisi üretip girişten çıkarmasıdır. Hearing Review’daki bir karşılaştırmaya göre bu yöntem sesi kısmak yerine sızıntıyı dengeler; böylece ıslık çıkmadan daha fazla güçlendirme yapılabilir.
Yapabildikleri:
- Küçük sızıntıları ve ani yol değişikliklerini çoğu zaman ıslık çıkmadan tolere eder.
- Aynı cihazla, ıslık çıkmadan kullanılabilecek güçlendirme miktarını artırabilir (Kuk ve ark., 2002 yazısı, kullanılabilir kazançta 10 dB’yi aşan bir artış bildiriyor; bu sayı eski bir sistemin ölçümüdür).
Yapamadıkları:
- Fiziksel sızıntıyı kapatmaz. Gevşek kalıp, çatlak tüp ya da kulak kiri sorunu duruyorsa sistem bir noktaya kadar telafi eder, sonra yine öter.
- Ani değişikliklerde kısa bir gecikme olabilir. Yol çok hızlı değişirse sistemin uyum sağlaması bir an alır ve kısa bir ıslık duyulabilir (Kuk ve ark., 2002).
- Müzik ve uyarı sesleri gibi sürekli tiz sesleri karıştırabilir. Periyodik (tonal) sesleri geri besleme sanıp bastırabilir. Teknik literatürde “entrainment” denen bu durum bozulma ya da istenmeyen yan sesler olarak duyulur (Akhtar ve Nishihara, 2016). 2006’da altı cihazın karşılaştırıldığı bir testte üçünde belirgin rahatsız edici bozulma bildirilmiş; bu eski nesil cihazlarla yapılmış bir çalışma olsa da sorunun varlığını gösteriyor.
Yani engelleme sistemi, uygun bir kalıp ya da kulak ucunun, temiz bir kulağın ve doğru ayarın yerini tutmaz; onları tamamlar. Kendi cihazınızdaki özelliğin nasıl ayarlı olduğu için odyoloğunuza danışın.
Islığı önlemek için alışkanlıklar
- Cihazı her sabah aynı özenle takın; kalıbın ya da ucun kulağa tam yerleştiğinden emin olun.
- Kulağınızı belirli aralıklarla kontrol ettirin, kulak kirini kurcalamadan hekime bırakın.
- Tüp ve kulak ucunu düzenli aralıklarla gözden geçirin; sertleşmiş ya da renk değiştirmiş parçaları ertelemeden yenileyin.
- Kilo değişimi yaşadıysanız ya da kalıp gevşediyse yeni kalıp için başvurun.
- Telefon, şapka ve benzeri yüzeyler ıslık yapıyorsa bunu odyoloğunuza örnekle anlatın: “Telefonu sol kulağıma götürünce ötüyor” gibi ayrıntı, ayarı kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
Islık cihazın bozuk olduğu anlamına mı gelir?
Çoğunlukla hayır. Leeds NHS birimi geri beslemenin birçok cihaz tipinde normal olduğunu ve genellikle arıza işareti olmadığını belirtiyor. Ancak nedeni uyum, kir ya da tüp gibi giderilebilir bir şeyse mutlaka çözülmelidir.
Koltuğa yaslanınca ya da şapka takınca neden ötüyor?
Baş ile yüzey arasındaki mesafe değişince ses yansıyarak kulağın dışından mikrofona geri döner. Bu, yukarıda anlatılan “yol değişikliği”dir. Sık oluyorsa odyoloğunuz ayarı ya da uyumu gözden geçirebilir.
Yeni kalıp ya da kulak ucu ıslığı kesin çözer mi?
Uyumsuzluk ıslığın nedeniyse büyük ölçüde çözer, ama garanti vermek doğru olmaz. Kulak kiri, tüp, ayar gibi başka etkenler de aynı anda bulunabilir; bu yüzden değerlendirme bütünsel yapılmalıdır.
Islık sesi işitme kaybımın arttığını mı gösterir?
Doğrudan göstermez. Ancak işitmeniz değiştiyse cihazdan daha fazla güçlendirme istenebilir; güçlendirme arttıkça ıslık çıkma olasılığı da artar. Duymanızda gerçek bir azalma hissediyorsanız işitme testi yaptırın.
Islık yalnız bir kulakta oluyor, neden?
Her kulağın biçimi ve kalıbın oturma durumu farklıdır. Bir kulakta daha fazla kulak kiri birikebilir ya da bir kalıp diğerinden daha gevşek olabilir. Hangi taraf ötüyorsa o tarafı gözden geçirin ve merkezinize söyleyin.
Kaynaklar
- ASHA. Daily Care and Troubleshooting Tips for Hearing Aids (Audiology Information Series), 2022. ASHA bilgi formu
- ASHA. Learning About Hearing Aids (Audiology Information Series), 2015. ASHA bilgi formu
- Leeds Teaching Hospitals NHS. Common faults with hearing aids. Leeds NHS
- Nottingham University Hospitals NHS. Information on hearing aids (sorun giderme). NUH sayfası
- Cambridge University Hospitals NHS. Caring for your ear mould. CUH
- Hearing Industries Association (HIA). 5 reasons why your hearing aids are whistling and what to do about it. BetterHearing.org
- Agnew J. Acoustic Feedback and Other Audible Artifacts in Hearing Aids. Trends in Amplification, 1996;1(2):45–82. PMC
- Kuk F, Ludvigsen C, Kaulberg T. Understanding Feedback and Digital Feedback Cancellation Strategies. The Hearing Review, 2002. Hearing Review
- Kuk F ve ark. Changing with the Times: Additional Criteria for a Good Feedback Cancellation Algorithm. The Hearing Review, 2006. Hearing Review
- Merks I, Banerjee S, Trine T. Assessing the Effectiveness of Feedback Cancellers in Hearing Aids. The Hearing Review, 2006. Hearing Review
- Akhtar MT, Nishihara A. Howling and Entrainment in Hearing Aids: A Review. Engineering Journal, 2016;20(5). Makale