Yenidoğan taraması neden “bir daha sorun olmaz” demek değildir?
Yenidoğan taraması, doğumda var olan işitme kaybını yakalamak için tasarlanmıştır. ABD Odyoloji Akademisi’nin (AAA) 2011 tarihli çocukluk çağı tarama kılavuzuna göre bu programlarda kullanılan cihazlar ağırlıklı olarak ortalama 30–40 dB ve üzerindeki kayıpları hedefler; sonradan başlayan ya da edinilen kayıpları ve ilerleyen kayıpların çoğunu yakalayamaz. Aynı kılavuz, İngiltere’de yapılan bir çalışmaya atıfla, yenidoğan taramasıyla saptanan kalıcı ve iki taraflı (40 dB’nin üzerinde) her 10 işitme kaybı için 9 yaşına kadar 5 ila 9 çocuğun daha benzer bir kayıp geliştirdiğini aktarır.
Amerikan Pediatri Akademisi’nin (AAP) 2023 klinik raporu da aynı noktayı vurgular: her 1000 çocuktan 1 ila 3’ü işitme sorunuyla doğar, çocukluk boyunca da benzer sayıda çocuk sonradan işitme kaybı geliştirir. Sonradan ortaya çıkan kayıpların başlıca nedenleri şunlardır:
- Orta kulakta sıvı birikmesi ve tekrarlayan kulak enfeksiyonları,
- menenjit gibi enfeksiyonlar ve kafa travması,
- işitmeyi etkileyebilen bazı ilaçlar,
- ilerleyici ya da geç başlayan genetik nedenler,
- yüksek sese tekrarlayan maruziyet.
Yenidoğan taramasını ve 1-3-6 kuralını ayrı bir yazıda anlattık.
Okul çağında ne kadar yaygın?
Dünya Sağlık Örgütü’ne (WHO) göre dünyada 5–19 yaş arasında yaklaşık 95,1 milyon çocuk ve genç işitme kaybıyla yaşıyor; çocuklardaki işitme kayıplarının yaklaşık %60’ı önlenebilir nedenlere bağlı. WHO, 2026 Dünya İşitme Günü’nde (tema: “topluluklardan sınıflara”) işitme taramasının okul sağlığı programlarına eklenmesini istedi.
Oranlar ülkeye ve ölçüme göre değişir, ama tablo benzerdir:
- ABD’de ulusal bir sağlık araştırmasında (NHANES III) 6–19 yaş arasında 6.166 çocuğa odyometri yapıldı; çocukların %14,9’unda en az bir kulakta 16 dB ve üzeri kayıp saptandı. Kayıpların çoğu tek taraflı ve hafifti (16–25 dB).
- JAMA’da yayımlanan bir derlemeye göre çocukların neredeyse beşte biri 18 yaşına kadar bir işitme kaybı yaşıyor.
Bu rakamlara geçici kayıplar da dâhildir. T.C. Sağlık Bakanlığı’nın okul çağı işitme taraması veli bilgi notu da kalıcı ya da geçici işitme kaybının okul çağı çocuklarının yaklaşık yedide birini etkileyebildiğini, hafif ve orta düzeydeki kayıpların ise aile ve öğretmen tarafından fark edilmeyebildiğini belirtiyor.
Öğretmen için sınıfta kontrol listesi
Çocuklar “Duymakta zorlanıyorum” demez; çoğu zaman bunu bilmezler bile. AAA kılavuzu, işitme kaybının davranışsal etkilerinin ince olduğunu ve dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü ya da dil işleme sorunlarına benzeyebildiğini söylüyor. Aşağıdaki tablo bu işaretleri, sık konan yanlış etiketlerle birlikte özetliyor. Tablo tanı aracı değil, hatırlatmadır.
| Sınıfta ne görüyorsunuz? | Sık konan yorum | İşitme açısından neden akla gelmeli? |
|---|---|---|
| Sık sık “Efendim?”, “Ne dediniz?” demesi, sorunun tekrar edilmesini istemesi | “Dinlemiyor.” | AAA da ASHA da sık tekrar istemeyi işitme kaybı işareti olarak sayar. |
| Adı söylendiğinde yanıt vermemesi, bazı günler dalgın görünmesi | “Hayalci, dalgın.” | Orta kulak sıvısına bağlı kayıp dalgalı seyreder; çocuk bir gün iyi duyup ertesi gün duyamayabilir. |
| Basit sorulara alakasız yanıt vermesi, yönergeyi yanlış anlaması | “Anlama sorunu var.” | AAA, basit sorulara uygunsuz yanıtlar vermeyi; ASHA ise yönergeleri izlemekte güçlüğü işaret olarak sayar. |
| Gürültülü sınıfta ve grup çalışmasında zorlanması; arkadaşlarından uzak durması | “İçine kapanık.” | AAA’ya göre işitme kaybı, özellikle gürültülü ve yankılı sınıflarda ve konuşan kişiden uzakta konuşmayı alma güçlüğüne yol açar. |
| Okuma, yazma ve dikte hataları; dil becerilerinde geri kalma | “Okuma güçlüğü var.” | AAA kılavuzu okuma ve sözlü/yazılı dil güçlüğünü de bu listede sayar. |
| Kolay dağılan dikkat, çabuk yorulma, çabuk sinirlenme | “Dikkat eksikliği.” | AAA dinlerken çabuk yorulmayı ve kolay sinirlenmeyi, ASHA kolay dikkat dağınıklığını işitme kaybında görülebilen davranışlar arasında sayar. |
Bir çocukta bu işaretlerden birkaçını birlikte görüyorsanız yargılamadan ailesiyle konuşmak ve işitme testi önermek yeterlidir. ASHA, öğretmen ya da ebeveynin ifade ettiği bir kaygı üzerine çocuğun işitmesinin tarama ya da testle değerlendirilmesini önerir.
Evde ailelerin fark edebilecekleri
Sağlık Bakanlığı’nın tarama anketindeki sorular ailelerin de kendine sorabileceği türdendir: Çocuk söylenenleri sık tekrar ettiriyor ya da yanlış anlıyor mu? Başka odadan seslenince duymakta zorlanıyor mu? Televizyonu diğer aile üyeleriyle aynı mesafede ve ses seviyesinde izleyebiliyor mu? Sesin geldiği yönü bulabiliyor mu? ASHA ayrıca televizyon sesini başkalarını rahatsız edecek kadar açmayı ve okuma ya da dil temelli derslerde geri kalmayı sayıyor.
Dikkat eksikliğiyle karışıyor mu?
Evet, karışabilir. Duymakta zorlanan çocuk söylenenleri kaçırır, gözleri dağılır, kıpırdanır ya da dersten kopar; dışarıdan bakan kişi bunu dikkat sorunu olarak yorumlayabilir. AAA kılavuzu bu benzerliğe açıkça dikkat çeker. Bu nedenle çocuğun dikkat ya da öğrenme sorunları nedeniyle değerlendirilmesi gündemdeyse, işitmesinin de ölçülmesi mantıklı bir adımdır. Gürültüde anlama sorunu için “Duyuyorum ama anlamıyorum” yazımıza bakın.
Hafif ve tek taraflı kayıp önemsiz değildir
“Bir kulağı duyuyor, yeter” düşüncesi yaygındır; araştırmalar bunun zararsız olmadığını gösteriyor. 6–12 yaşta tek taraflı işitme kaybı olan çocukları normal işiten kardeşleriyle karşılaştıran bir çalışmada, tek taraflı kayıplı çocukların dil ve sözel zekâ puanları daha düşük bulundu; ayrıca kardeşlerine göre yaklaşık üç kat sıklıkla bireyselleştirilmiş eğitim planına, iki kat sıklıkla konuşma terapisine ihtiyaç duydular. 2004’te yayımlanan bir derleme de, eski çalışmalara dayanarak, tek taraflı kaybı olan çocuklarda en az bir sınıf tekrarı oranını %22–35 aralığında bildirdi.
AAA kılavuzu, 3., 6. ve 9. sınıflarda yapılan bir çalışmaya dayanarak “minimal” sensörinöral kaybın (hafif iki taraflı, yüksek frekanslı ya da tek taraflı) yaklaşık %5,4 oranında görüldüğünü ve bu çocuklarda 3. sınıfta daha düşük eğitim testi performansı saptandığını aktarıyor. Bunlar risk artışıdır; her çocukta sorun olacağı anlamına gelmez. Tek taraflı kayıpta günlük hayat ve çözümler için Tek Taraflı İşitme Kaybı yazımıza bakın.
Orta kulak sıvısı: gelip giden, fark edilmeyen kayıp
Orta kulakta enfeksiyon belirtisi olmadan biriken sıvı (efüzyonlu otitis media, halk arasında “kulakta sıvı”), çocukluğun en sık işitme sorunlarından biridir. AAP, AAO-HNSF ve AAFP’nin ortak kılavuzunun özetine göre çocukların yaklaşık %50–90’ı beş yaşına kadar bunu yaşar. AAA kılavuzuna göre buna bağlı işitme kaybı genellikle hafif düzeydedir ve dalgalıdır. Ağrı ya da ateş olmayabilir; tek işaret “Ha?” demelerin artması olabilir.
Kılavuz, sıvı üç ay veya daha uzun sürerse çocuğa yaşına uygun bir işitme testi yapılmasını; riskli çocuklarda ise süre beklenmeden test yapılmasını önerir. Değerlendirme kulak burun boğaz hekiminindir.
Okulda tarama: kılavuzlar ne öneriyor?
Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın yürüttüğü Okul Çağı İşitme Tarama Programı, kamu ve özel tüm ilkokul 1. sınıf öğrencilerini kapsar. Bakanlığın veli bilgi notuna göre tarama, okul ortamında, alanında eğitim almış sağlık personeli tarafından, çocuğa zarar vermeyen bir cihazla ve oyun eşliğinde yapılır; veliden bir anket doldurup sınıf öğretmenine iletmesi istenir.
Uluslararası kurumlar ise tek bir sınıfla yetinmeyip taramayı belirli aralıklarla öneriyor:
| Kurum | Öneri (özet) |
|---|---|
| AAA (2011) | Okul öncesi, anasınıfı ve 1., 3., 5. sınıflar ile 7. ya da 9. sınıfta; 1000, 2000 ve 4000 Hz’de 20 dB’de saf ses taraması. Küçük çocuklarda timpanometri de eklenir. |
| ASHA | Okula giriş ya da nakilde ve anasınıfından 3. sınıfa kadar her yıl, 7. ve 11. sınıfta. Ergenlerde 6000/8000 Hz ve OAE gibi uyarlanmış protokol. Tarama yapılmayan yıllarda yıllık risk değerlendirmesi. |
| AAP / Bright Futures | 4, 5, 6, 8 ve 10 yaşta tarama; 11–14, 15–17 ve 18–21 yaş aralıklarında birer kez, 6000 ve 8000 Hz’i de içeren odyometri. |
Burada anılan sınıf düzeyleri ABD okul sistemine göredir. Bu öneriler Türkiye’deki uygulamanın yerini tutmaz; aileler ve öğretmenler için “ilk sınıfla bitmediğini” gösteren bir referanstır. Tarama tanı da değildir: taramayı geçemeyen çocukta işitme kaybı kesinleşmiş olmaz; sıradaki adım tekrar tarama ve gerekirse odyolojik değerlendirmedir. AAP raporu, taramanın odyoloğa yönlendirmeden önce en fazla bir kez tekrarlanmasını öneriyor.
Kulaklık ve gürültü: gençlerde güvenli dinleme
WHO’ya göre dünyada 1 milyardan fazla genç yetişkin, güvenli olmayan dinleme alışkanlıkları nedeniyle kalıcı ve önlenebilir işitme kaybı riski altında. AAA kılavuzu, eğlence amaçlı gürültü maruziyetinin ergenlerde yüksek frekanslı kayıpları artırdığına dair güçlü kanıt bulunduğunu belirtiyor. ASHA, erken yüksek frekanslı ve gürültüye bağlı kaybı yakalamak için ergenlerde 6000/8000 Hz ve OAE içeren uyarlanmış bir protokol önerir; AAP takvimi de bu yüksek frekansları içeren odyometriyi ergenlik yıllarına yerleştirir. Ses düzeyi, süre ve koruma için Güvenli Dinleme yazımıza bakın.
Sınıf akustiği ve öne oturma
ASHA’ya göre kötü akustik tüm öğrencileri etkiler; konuşmayı anlamayı, okuma-yazmayı, dikkati ve davranışı bozabilir. İşitme kaybı ya da kulakta sıvı, öğrenme güçlüğü, dil gecikmesi, işitsel işlemleme ve dikkat sorunu olan öğrenciler için sessiz sınıf özellikle önemlidir.
ABD’de kabul gören ANSI/ASA S12.60 standardı, yeni ve esaslı biçimde yenilenen okullar için boş sınıfta arka plan gürültüsünün 35 dBA’yı, yankı süresinin 0,6 saniyeyi aşmamasını öneriyor (AAA, 2011). Mevcut sınıflarda ASHA’nın önerdikleri uygulanabilir: halı ya da kilim, perde veya jaluzi, duvarlara keçe ya da mantar pano gibi yumuşak malzemeler ve kullanılmayan gürültülü cihazların kapatılması.
Ayrıca ASHA, daha elverişli akustik gereken çocuklar için stratejik oturma düzenini öneriyor: konuşan kişiye yakın olmak, doğrudan gelen sesin payını artırır. Ancak oturma düzeni, ölçülmemiş bir işitme kaybının yerini tutmaz. İşitme kaybı saptanırsa odyolog ve okul, uzak mikrofon (FM) gibi destekleri de içeren bir plan yapabilir.
Ne zaman işitme testi yaptırmalı?
CDC, çocukların okula başlamadan önce ve işitmeyle ilgili herhangi bir kaygı olduğunda işitmesinin test edilmesini öneriyor. AAP de aile ya da hekim kaygısı varsa vakit kaybetmeden objektif test yapılmasını istiyor. Test için iyi nedenler şunlardır:
| Durum | Ne yapmalı? |
|---|---|
| Öğretmenin ya da ailenin işitme kaygısı; “Ha?” demelerin artması | Taramayı ya da yılın sonunu beklemeden işitme testi yaptırın. |
| Okul taramasında “geçemedi” sonucu | Tekrar tarama ve odyolojik değerlendirme yaptırın. |
| Üç ayı aşan orta kulak sıvısı (kulak tıkanıklığı) ya da sık geçirilen kulak enfeksiyonları | Kulak burun boğaz muayenesi ve işitme testi yaptırın. |
| Menenjit, ciddi kafa travması, işitmeye zarar verebilen ilaç kullanımı, ailede erken başlayan kalıcı işitme kaybı ya da yüksek gürültüye maruziyet öyküsü | Sağlık Bakanlığı’nın tarama anketi de bu soruları sorar; durumu doktorunuza ve odyoloğunuza bildirin, düzenli işitme takibi planlayın. |
| Okuma, dil ya da derse katılımda açıklanamayan gerileme | Diğer değerlendirmelerle birlikte işitmesinin de ölçülmesini isteyin. |
| Bir kulakta ani işitme azalması | Aynı gün kulak burun boğaz uzmanına başvurun. Ayrıntı: Ani işitme kaybı. |
Küçük çocuklar için evde yapılan çevrimiçi testler uygun bir yol değildir: WHO’nun hearWHO uygulaması 12 yaş ve üzeri için tasarlanmıştır, daha küçük çocuklarda güvenilir sonuç vermeyebilir. Online testlerin sınırlarını ayrı bir yazıda anlattık.
Çocuklar içinÇocuk işitme değerlendirmesi ve düzenli takipPediatriyi inceleyinBelirtiler ve ne zaman hekime gidilir?
Aşağıdakilerden biri dikkatinizi çekiyorsa çocuğunuzun işitmesinin ölçülmesini isteyin. Bunlar bir tanı değildir; yalnızca “bir kez bakılsın” demenin nedenleridir.
- Sık sık “Efendim?”, “Ne dedin?” demesi ya da sorunun tekrarlanmasını istemesi
- Televizyon veya tabletin sesini sürekli açması
- Sınıfta öne oturmak istemesi, arkadan seslenildiğinde dönmemesi
- Gürültülü ortamda konuşmayı anlamakta zorlanması, dersten kopması
- Telefonda ya da bir kulağıyla dinlerken başını hep aynı yana çevirmesi
- Sık kulak ağrısı, kulak tıkanıklığı ya da soğuk algınlığı sonrası uzayan duymama
Aynı gün kulak burun boğaz hekimine başvurun: bir kulakta aniden başlayan işitme azalması, kulaktan akıntı ya da kanama, şiddetli kulak ağrısı veya baş dönmesi. Diğer durumlarda da “biraz daha bekleyelim” demeyin; en kısa sürede randevu alın.
Şubelerimizde çocuğunuzun kontrolü nasıl ilerler?
Odyoloğumuz önce çocuğun işitme ve kulak öyküsünü sizinle konuşur, kulak yolunu bakarak değerlendirir ve çocuğun yaşına uygun testleri seçer. Küçük bebeklerde uykuda yapılabilen testler, daha büyük çocuklarda oyun ya da kulaklıkla yapılan testler kullanılır. Sonuçlar sizinle sade bir dille paylaşılır; gerekirse kulak burun boğaz hekimine yönlendirilir. Hangi testin hangi şubede yapılabildiğini randevu öncesinde teyit etmenizi öneririz. Ücretsiz işitme testi randevusu alabilir, size yakın şubemizi seçebilirsiniz.
İlgili yazı: Yenidoğan ve çocuklarda işitme taraması: 1-3-6 kuralı
Sık sorulan sorular
Çocuğum yenidoğan taramasını geçti. Yine de test gerekir mi?
Şüphe doğduğunda evet. Yenidoğan taraması doğumdaki durumu gösterir; çocukluk boyunca ortaya çıkan kayıplar ayrıca değerlendirilmelidir. CDC de işitme kaybının yaşamın herhangi bir döneminde başlayabileceğini belirtiyor.
Okulda yapılan tarama yeterli mi?
Tarama önemli bir ilk adımdır ama tanı koymaz. Taramadan sonra bile çocuğunuz sık tekrar istiyorsa ya da öğretmen kaygılanıyorsa test yaptırmak mantıklıdır.
Çocuğum bazen duyuyor, bazen duymuyor. Bu mümkün mü?
Evet. Orta kulak sıvısına bağlı kayıp dalgalı seyredebilir. Bu yüzden “o gün iyi duydu” demek, sorunun olmadığı anlamına gelmez.
Çocuğun kulaklıkla müzik dinlemesini yasaklamak gerekir mi?
Yasaklamak yerine ses düzeyini ve süreyi yönetmek daha gerçekçidir; ayrıntılar güvenli dinleme yazımızda.
Çocuğumda işitme kaybı olduğunu nasıl anlarım?
Kesin anlamak için test gerekir; ama sık tekrar istemek, sesi açmak, öne oturmak, gürültüde zorlanmak ve derste gerileme akla getirmelidir. Bunlardan biri varsa işitmenin ölçülmesi için beklemeyin.
Çocuğun işitmesine nerede baktırabilirim?
Bir odyoloğun yaşa uygun test yaptığı herhangi bir merkezde yaptırabilirsiniz. Şubelerimizde bu kontrolü randevu ile yapıyoruz; hangi testin hangi şubede yapıldığını randevu öncesinde sorabilirsiniz.
Randevu ve bilgiÇocuğunuzun işitmesi için bizimle görüşünBize ulaşınKaynaklar
- WHO. Deafness and hearing loss (bilgi notu), 3 Mart 2026. WHO bilgi notu
- WHO. WHO highlights the importance of addressing childhood hearing loss, 3 Mart 2026. WHO haberi
- WHO. Frequently asked questions: hearing checks and the hearWHO app. WHO soru-cevap
- American Academy of Audiology. Childhood Hearing Screening Guidelines, 2011. Kılavuz (PDF)
- American Academy of Audiology. Position Statement: Classroom Acoustics, 2011. Bildiri (PDF)
- ASHA Practice Portal. Childhood Hearing Screening. ASHA sayfası
- ASHA Practice Portal. Classroom Acoustics. ASHA sayfası; ASHA. Classroom Acoustics (aileler için). ASHA sayfası
- ASHA. The Back-to-School Health Check That Many Families Miss, 20 Ağustos 2025. ASHA haberi
- Bower C ve ark. Hearing Assessment in Infants, Children, and Adolescents: Recommendations Beyond Neonatal Screening. Pediatrics, 2023;152(3):e2023063288. PubMed
- American Academy of Pediatrics. Recommendations for Preventive Pediatric Health Care (Bright Futures periyodisite takvimi), 2025. AAP takvimi; HealthyChildren.org. AAP aile sayfası
- Niskar AS ve ark. Prevalence of hearing loss among children 6 to 19 years of age: the Third National Health and Nutrition Examination Survey. JAMA, 1998;279:1071–1075. PubMed
- Lieu JEC ve ark. Hearing Loss in Children: A Review. JAMA, 2020;324(21):2195–2205. PubMed
- Lieu JE. Unilateral hearing loss in children: speech-language and school performance. B-ENT, 2013;Suppl 21:107–115. PubMed; Lieu JE. Speech-language and educational consequences of unilateral hearing loss in children. Arch Otolaryngol Head Neck Surg, 2004;130(5):524–530. PubMed
- Rosenfeld RM ve ark. Clinical Practice Guideline: Otitis Media with Effusion (Update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2016;154(1 Suppl):S1–S41. PubMed; AAFP özeti
- CDC. About Hearing Loss in Children. CDC sayfası
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Okul Çağı Çocuklarda İşitme Taraması Veli Bilgi Notu. HSGM belgesi (PDF)