Neden bebeklikte erken tanı bu kadar önemli?
Konuşma ve dil, bebeğin duyduğu seslerle şekillenir. İşitme kaybı fark edilmezse beyin ilk yıllarda ihtiyaç duyduğu ses uyaranını alamaz; bu da dil, konuşma ve öğrenme becerilerinde gecikmeye yol açabilir. ABD’deki Ortak Bebek İşitme Komitesi’nin (JCIH) 2019 bildirisine göre, kayıp erken saptanıp uygun destek zamanında başladığında çocuklar ve aileler en iyi sonuçlara ulaşıyor.
Bu görüşü destekleyen klasik bir çalışma 1998’de Pediatrics dergisinde yayımlandı: işitme kaybı 6 aylıktan önce saptanan 72 çocuğun dil düzeyleri, 6 aydan sonra saptanan 78 çocuğa göre belirgin biçimde daha iyiydi. İyi haber şu: işitme kaybı artık doğumdan hemen sonra yakalanabiliyor.
Peki ne kadar sık? ABD Ulusal İşitme ve İletişim Bozuklukları Enstitüsü (NIDCD), çocukların her 1.000’inden yaklaşık 2–3’ünün bir ya da iki kulakta saptanabilir düzeyde işitme kaybıyla doğduğunu bildiriyor; ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin (CDC) bir raporunda aralık “1.000 doğumda 1–3” olarak verilmiş. Sağlıklı bir gebelikten sonra doğan bebeklerde de görülebiliyor.
1-3-6 kuralı nedir?
JCIH’in 2019 bildirisi, erken işitme tanısı ve müdahalesi için üç basit eşik koyar:
| Zaman | Hedef |
|---|---|
| 1 ay | Her bebeğin işitme taraması en geç 1 aylık olmadan tamamlanır (çoğu zaman hastaneden çıkmadan). |
| 3 ay | Taramadan geçemeyen bebeğin ayrıntılı odyolojik tanı değerlendirmesi 3 aylık olmadan yapılır. |
| 6 ay | İşitme kaybı saptanan bebek, 6 aylık olmadan uygun destek ve erken müdahale programına (gerekliyse işitme cihazı dahil) başlar. |
JCIH, bu hedefleri zaten karşılayan sağlık sistemlerine bir adım daha öneriyor: 1-2-3, yani ilk ayda tarama, ikinci ayda tanı, üçüncü ayda müdahale. Amaç, bebeği dile daha da erken kavuşturmak ve tanı için sedasyon gereksinimini azaltmak. Çok erken doğup yoğun bakımda kalan bebeklerde bu çizelge her zaman uygulanamaz.
Aileler için sonuç basit: Tarama sonucunu öğrenin, “geçemedi” denmişse beklemeyin.
Türkiye’de Ulusal Yenidoğan İşitme Tarama Programı
Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’nün duyurusuna göre program 2004’te pilot çalışma olarak başladı, 2008’den itibaren de 81 ilde “Ulusal Yenidoğan İşitme Tarama Programı” olarak yürütülüyor. Amaç, kamu, üniversite ve özel hastanelerde doğan her bebeğe taburcu olmadan, aynı hastanede işitme taraması yapmak; ilk ayda taramayı tamamlamak, ilk üç ayda tanıyı koymak ve altıncı ayda cihaz ve rehabilitasyonu sağlamak. Aynı kaynakta 2022’de 992.401 bebeğin (yüzde 95,8) taranmış olduğu bildiriliyor.
Bakanlığın genelgesine göre tarama, doğumdan en az 12 saat sonra ya da taburcu olmadan önce yapılıyor. Bebeğe herhangi bir ilaç verilmiyor; test doğal uykusunda, tercihen emzirmeden sonraki yarım ile bir saat içinde uygulanıyor. Sonuçlar, ailelere verilen bir sonuç kartında yer alıyor; bu kartı saklayın.
Tarama nasıl yapılır? OAE ve otomatik ABR
İki tür test kullanılır ve ikisi de bebek tamamen uykudayken yapılabilir:
- OAE (otoakustik emisyon): Kulak girişine yerleştirilen yumuşak uçlu küçük bir probdan kısa “tık” sesleri verilir. İç kulak (koklea) sağlıklıysa bu seslere küçük bir yankıyla karşılık verir; cihaz bu yankıyı kaydeder. Test, iç kulağın tüy hücrelerinin çalışıp çalışmadığını gösterir, kaybın derecesini göstermez.
- Otomatik ABR (BERA): Bebeğin başına yerleştirilen küçük yapışkan elektrotlarla, sesin kulaktan beyin sapına giden yolundaki elektriksel yanıt ölçülür. Beynin sese verdiği yanıtı gösterir.
Bakanlık protokolünde risk faktörü olmayan bebeklerde tarama OAE ile başlayabilir; risk faktörü olan bebekler ise OAE ile değil, doğrudan ABR ile taranır. Ailelere düşen en önemli şey, bebeğin sakin ve uykuda olması için testi emzirme sonrasına denk getirmektir.
“Taramadan geçemedi” ne demek?
Bu cümle her aileyi korkutur, oysa geçemeyen her bebekte işitme kaybı yoktur. Bakanlığın genelgesi de bunu açıkça belirtir: test sırasında “geçti” sonucunun alınamaması işitme kaybı dışında nedenlere de bağlı olabilir; örneğin dış kulak yolunda sıvı kalıntısı, kulak kiri, kulak yolunun geçici daralması ya da prob yerleşiminin zorluğu. İlk günlerde bu sonuç sık görülür; bu yüzden program tek bir testle karar vermez:
- OAE’den bir ya da iki kulağı geçemeyen bebeğe, en erken bir hafta sonra OAE tekrarlanır.
- İkinci OAE’den de geçemeyen bebeğe ABR yapılır.
- ABR’den de geçemeyen bebek, KBB uzmanı ve odyolog bulunan referans merkeze yönlendirilir; ayrıntılı odyolojik tanı orada konur.
Önemli olan, “belki sıvıdır, kendiliğinden geçer” diye beklememektir. Sıvı işitmeyi geçici olarak azaltabilir; ama bunun altında sinirsel (sensörinöral) bir kaybın gizlenmediğinden emin olmak için tanı testi gerekir. Amerikan KBB Akademisi’nin orta kulak sıvısı kılavuzu da, sıvı geçtikten sonra işitmenin gerçekten normal olduğunun doğrulanması gerektiğini hatırlatır.
Tanı konan işitme kaybı türleri hakkında bilgi için iletim, sensörinöral ve karma tip işitme kaybını anlattığımız yazıya göz atabilirsiniz.
Taramadan geçti, işitme hep normal mi kalır?
Hayır; ve bu, ailelerin en sık gözden kaçırdığı noktadır. Tarama yalnızca o gün işitmenin yeterli olduğunu gösterir. JCIH 2019, bebeklerde sonradan başlayan ya da ilerleyen işitme kaybının sanıldığından sık olduğunu ve taramadan geçse bile tüm bebeklerde işitme ve konuşma gelişiminin izlenmesi gerektiğini vurgular. Sağlık Bakanlığı da taramadan geçen ailelere benzer bir uyarı yapar: menenjit, ağır üst solunum yolu enfeksiyonu gibi durumlar sonradan işitmeyi etkileyebilir; konuşma gelişimi yaşından belirgin geride kalıyorsa işitme testinin yinelenmesini isteyin.
JCIH 2019’un risk göstergeleri listesi, taramayı geçmiş olsa bile daha yakından izlenmesi gereken bebekleri şöyle sayar:
- Ailede erken başlayan, ilerleyici ya da sonradan başlayan kalıcı işitme kaybı öyküsü
- 5 günden uzun süren yenidoğan yoğun bakım yatışı
- Kan değişimi gerektirecek kadar ağır sarılık (hafif, yaygın yenidoğan sarılığı bu kapsamda değildir)
- 5 günden uzun süreyle aminoglikozid grubu antibiyotik kullanımı
- Doğumda oksijensizlik (asfiksi) ya da ECMO desteği
- Anne karnında geçirilen enfeksiyonlar: sitomegalovirüs (CMV), herpes, kızamıkçık, sifiliz, toksoplazmoz
- Yüz-kulak yapısında doğumsal farklılıklar (kulak kepçesi/kanalı gelişmemesi, yarık damak vb.), kafa ve temporal kemik anomalileri ya da işitmeyi etkileyen bir sendrom
- Menenjit ya da ensefalit, ciddi kafa travması veya kemoterapi
- Ebeveynin işitme, konuşma, dil ya da gelişim konusundaki kaygısı
Bu listedeki çoğu durumda, bebeğe en geç 9 aylıkken ayrıntılı işitme değerlendirmesi önerilir. Anne karnında geçirilen CMV enfeksiyonunda, menenjit ya da ensefalitte, ciddi kafa travmasında ve kemoterapide ise değerlendirme en geç 3 ay içinde önerilir. Ebeveyn kaygısı varsa beklemeden başvurulur: JCIH’e göre ebeveynin kaygısı her zaman ileri değerlendirmeyi gerektirir. İzlem sıklığı bebeğin riskine göre belirlenir; CMV’de örneğin 3 yaşına kadar yılda bir kez izlem önerilir.
Çocuklar içinPediatrik odyoloji hizmetimizPediatriyi inceleyinYaşa göre işitme ve iletişim gelişim basamakları
Aşağıdaki tablo, Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği’nin (ASHA) iletişim basamaklarından özetlenmiştir. Çocukların çoğunda (yaklaşık dörtte üçünden fazlasında) görülen becerileri gösterir. Her çocuk kendi hızında gelişir; ama birçok basamak gecikiyorsa değerlendirme gerekir.
| Yaş | Beklenen basamaklar |
|---|---|
| 0–3 ay | Seslere dikkat eder, konuşulunca sakinleşir ya da gülümser, sizinle karşılıklı ses çıkarır, “ooo, aaa” gibi sesler çıkarır, konuşan insanlara doğru döner ya da bakar. |
| 4–6 ay | Kıkırdar, gülümser, yüz ifadelerine karşılık verir, müzikli ya da çıngıraklı oyuncaklara tepki gösterir, oyun sırasında çeşitli sesler ve “dada” gibi ünlü-ünsüz birleşimleri çıkarır. |
| 7–12 ay | Adı söylendiğinde size bakar, “hayır” denince bir an durur, “mamamama” gibi uzun heceler gevelenir, “Güle güle” gibi basit cümlelere karşılık verir, sesleri taklit etmeye çalışır, 12. aya doğru bir iki kelime (mama, baba, merhaba) söyler. |
| 1–2 yaş | “Top nerede?” gibi sorulara bakarak yanıt verir, “Bana topu ver” gibi yönergeleri izler, vücut bölümlerini gösterir; 19–24 ay arasında en az 50 kelimeyi kullanır ve anlar, iki kelimeyi birleştirir (“daha su”), iki aşamalı yönergeleri izler. |
CDC’nin uyarı işaretleri de benzer çizgidedir: yüksek seslere irkilmemek, 6 aydan sonra sese doğru dönmemek, 1 yaşa kadar “mama”, “baba” gibi tek kelimeler söylememek, seslenildiğinde değil yalnızca sizi görünce dönmek; daha büyük çocuklarda konuşma gecikmesi, yönergeleri izlememe, sık sık “Ha?” demek. Bu işaretlerden birkaçını fark ediyorsanız bir sonraki rutin kontrolü beklemeyin. Yetişkinlerdeki ve çocuklardaki belirtiler için işitme kaybı belirtileri yazımıza da bakabilirsiniz.
Okul öncesi ve okul çağında tarama
Doğuştan olmayan, sonradan başlayan kayıplar için işitme kontrolü bebeklikle bitmez. Sağlık Bakanlığı, 2015’te 81 ilde Okul Çağı İşitme Tarama Programı’nı başlattı; ilkokul 1. sınıf öğrencileri okulda odyometre ile taranıyor ve riskli bulunanlar ayrıntılı değerlendirme için yönlendiriliyor. Bakanlığın verisine göre 2022’de 1.108.323 çocuk taranmış.
Amerikan Pediatri Akademisi’nin (AAP) 2025 önleyici bakım takvimi ise çocukluk boyunca belirli yaşlarda işitme taramasını öngörür; takvime göre işitme kontrolü 4, 5, 6, 8 ve 10 yaşlarında, ergenlikte ise yüksek frekansları (6.000 ve 8.000 Hz) da içeren odyometriyle 11–14, 15–17 ve 18–21 yaş aralıklarında birer kez yapılır. Kulak enfeksiyonu geçiren, yüksek sese maruz kalan ya da öğretmeni dikkat dağınıklığından söz eden çocuğu beklemeden kontrol ettirin. Kulaklık kullanan çocuklar için güvenli dinleme ipuçlarımız da yardımcı olabilir.
Orta kulak sıvısı: geçici işitme kaybının sık nedeni
Çocukluk çağında en sık görülen geçici işitme kaybı nedenlerinden biri, kulak zarının arkasında sıvı birikmesidir (orta kulak efüzyonu). Çocuk ağrı duymayabilir; tek belirti “Ha?” demesi ya da dikkatsiz görünmesi olabilir. Amerikan KBB Akademisi ve AAP’nin kılavuzuna göre riski olmayan çocuklarda sıvı için 3 aya kadar izlem uygun; sıvı 3 ay ya da daha uzun sürerse, risk altındaki çocuklarda ise süresi ne olursa olsun, yaşa uygun bir işitme testi yapılmalıdır. Kulak iltihapları ile sıvı arasındaki farkı kulak iltihapları yazımızda ayrıntılı anlattık.
İşitme kaybı saptanırsa: çocuklarda cihaz ve erken müdahale
Kalıcı işitme kaybı saptanan bebekte ilk adım, tıbbi değerlendirmedir: KBB muayenesi ve gerekirse genetik, göz, gelişim gibi eşlik edebilecek durumlar açısından incelemeler. Ardından aileyle birlikte, çocuğun kaybına uygun işitme cihazı ve dil destekleri planlanır. JCIH, hedefin cihazın tanıdan sonraki ilk ay içinde takılması ve 6. aydan önce erken müdahale programına katılım olduğunu belirtir. Bebeklerin kulakları hızla büyüdüğü için kulak kalıplarının ilk yıl her 1–2 ayda bir yenilenmesi gerekebilir; bu nedenle düzenli odyolog takibi vazgeçilmezdir. Bakanlık protokolüne göre cihaz takılan bebekler 3 ayda bir izleme alınır. İleri derecede kaybı olan ve cihazdan yeterince yararlanamayan çocuklarda koklear implant değerlendirilir.
Tanı bir son değil, bir başlangıçtır: erken başlanan destek ve evde konuşma, şarkı, kitapla zengin bir dil ortamı çocuğun gelişimine çok katkı sağlar.
Randevu ve bilgiÇocuğunuzun işitmesi için bizimle görüşünBize ulaşınBelirtiler ve ne zaman hekime gidilir?
Aşağıdakilerden biri dikkatinizi çekiyorsa çocuğunuzun işitmesinin ölçülmesini isteyin. Bunlar bir tanı değildir; yalnızca “bir kez bakılsın” demenin nedenleridir.
- Yüksek bir sese hiç irkilmemesi ya da sese doğru dönmemesi (ilk aylarda)
- Adıyla seslenildiğinde yanıt vermemesi (yaklaşık 9–12 ay)
- Babıldama ve ilk sözcüklerin beklenenden geç ya da hiç gelmemesi
- Konuşmasının akranlarına göre belirgin biçimde anlaşılmaz olması
- Televizyonun sesini sürekli açması, sık “Ha?” demesi
- Sık kulak enfeksiyonu ya da uzayan kulak sıvısı öyküsü
Aynı gün kulak burun boğaz hekimine başvurun: bir kulakta aniden başlayan işitme azalması, kulaktan akıntı ya da kanama, şiddetli kulak ağrısı veya baş dönmesi. Diğer durumlarda da “biraz daha bekleyelim” demeyin; en kısa sürede randevu alın.
Şubelerimizde çocuğunuzun kontrolü nasıl ilerler?
Odyoloğumuz önce çocuğun işitme ve kulak öyküsünü sizinle konuşur, kulak yolunu bakarak değerlendirir ve çocuğun yaşına uygun testleri seçer. Küçük bebeklerde uykuda yapılabilen testler, daha büyük çocuklarda oyun ya da kulaklıkla yapılan testler kullanılır. Sonuçlar sizinle sade bir dille paylaşılır; gerekirse kulak burun boğaz hekimine yönlendirilir. Hangi testin hangi şubede yapılabildiğini randevu öncesinde teyit etmenizi öneririz. Ücretsiz işitme testi randevusu alabilir, size yakın şubemizi seçebilirsiniz.
İlgili yazı: Okul çağındaki çocuklarda işitme kontrolü: öğretmen ve ailelere rehber
Sık sorulan sorular
Yenidoğan işitme taraması bebeğe zarar verir mi?
Hayır. OAE ve otomatik ABR bebek doğal uykusundayken yapılabilir ve Bakanlık protokolüne göre teste hazırlık için bebeğe herhangi bir ilaç verilmez.
Hastanede tarama yapılmadıysa ne yapmalıyım?
Aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza danışarak bebeğinizi en kısa sürede bir tarama merkezine götürün. Hedef, ilk ayın bitiminden önce taramayı tamamlamaktır; ama daha büyük bebeklerde ve çocuklarda da yaşa uygun testler vardır, “geç kaldık” diye vazgeçmeyin.
Bir kulağı geçti, diğeri geçemedi. Sorun yok mu?
Bakanlık protokolünde bir bebeğin taramayı geçmiş sayılması için her iki kulağın da geçmesi gerekir. Tek kulakta bile geçemeyen bebek, tekrar test ve gerekirse ileri değerlendirmeye yönlendirilir.
Konuşma gecikmesi mutlaka işitme kaybı demek midir?
Hayır; konuşma gecikmesinin başka nedenleri de olabilir. Ama işitmenin sağlam olduğundan emin olmak, değerlendirmenin ilk adımıdır.
Taramadan geçen bebeğin ne zaman yeniden kontrolü gerekir?
Risk göstergesi yoksa ek bir özel test gerekmeyebilir; ama gelişim basamaklarını izlemeye devam edin ve çocuk doktorunuzun rutin kontrollerine gidin. Risk faktörü varsa (örneğin CMV, yoğun bakım yatışı, ailede işitme kaybı) odyoloğunuzun planlayacağı aralıklarla ayrıntılı işitme testi yaptırın. Ebeveyn olarak bir şeyden endişe ediyorsanız, bu başlı başına bir test nedenidir.
Bebeğimin duyup duymadığını evde nasıl anlarım?
Evde yapılan gözlemler (ani seste irkilme, sese dönme, adıyla seslenince yanıt) yol gösterir ama testin yerini tutmaz. Şüphe varsa çocuk doktorunuza danışın ve bir odyolojik değerlendirme isteyin.
Çocuğumda işitme sorunu olabileceğini düşünüyorum, ne zaman başvurmalıyım?
İçinizde bir kaygı varsa beklemeyin: aile ve doktor kaygısı, testi yaptırmak için başlı başına yeterli bir nedendir. Şubelerimizde randevu ile yaşa uygun değerlendirme yapılır.
Kaynaklar
- Joint Committee on Infant Hearing. Year 2019 Position Statement: Principles and Guidelines for Early Hearing Detection and Intervention Programs. Journal of Early Hearing Detection and Intervention, 2019;4(2):1–44. Yönetici özeti; Tam metin (DOI)
- JCIH 2019, Tablo 1: Taramadan geçen bebeklerde işitme kaybı risk faktörleri ve izlem aralıkları. Tablo (Utah Sağlık Dairesi)
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Ulusal İşitme Tarama Programı. HSGM sayfası
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Yenidoğan İşitme Tarama Programı Genelgesi (2014/27) ve Ulusal Yenidoğan İşitme Taraması Uygulama Rehberi. Genelge (PDF)
- NIDCD (NIH). Quick Statistics About Hearing. NIDCD sayfası
- CDC. Infants Tested for Hearing Loss, United States, 1999–2001. MMWR, 2003;52(41). MMWR
- CDC. Newborn hearing screening. CDC sayfası; About hearing loss in children. CDC sayfası
- Yoshinaga-Itano C, Sedey AL, Coulter DK, Mehl AL. Language of early- and later-identified children with hearing loss. Pediatrics, 1998;102(5):1161–1171. PubMed
- ASHA. Communication Milestones: Birth to 1 Year, 13 to 18 Months, 19 to 24 Months
- Rosenfeld RM ve ark. Clinical Practice Guideline: Otitis Media with Effusion (Update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2016. AAFP özeti
- American Academy of Pediatrics. Recommendations for Preventive Pediatric Health Care (Bright Futures periodicity schedule), Şubat 2025. AAP takvimi
- ASHA Practice Portal. Hearing Aids for Children. ASHA sayfası