Kulak İltihapları: Dış, Orta ve İç Kulak İltihabı Arasındaki Farklar

Kulağın üç bölümü, üç ayrı “iltihap”

Kulak üç bölümden oluşur ve her bölümün işi farklıdır. Dış kulak kulak kepçesi ile kulak zarına kadar uzanan kanaldır; sesi toplar. Orta kulak kulak zarının arkasındaki, havayla dolu küçük boşluktur; üç minik kemikçik burada sesi iç kulağa iletir ve boşluk, boğazın arkasına uzanan ince bir kanalla (östaki borusu) havalanır. İç kulak ise işitme organı koklea ile denge sistemini barındırır.

“Kulak iltihabı” dendiğinde çoğu zaman ilk iki bölüm kastedilir. Üçüncüsü, yani iç kulak iltihabı, çok daha seyrektir ama ani baş dönmesi ve işitme kaybıyla seyrettiği için ayrı bir önem taşır. Ayırımı doğru yapmak önemlidir, çünkü her birinin tedavisi farklıdır.

Dış kulak iltihabı (otitis eksterna, “yüzücü kulağı”)

Dış kulak iltihabı, kulak kanalının derisinin iltihaplanmasıdır. Genellikle kanalda uzun süre kalan nem, bu korumayı bozup bakterilerin ürediği bir ortam hazırlar; bu yüzden denizde ya da havuzda çok vakit geçirenlerde sık görülür. Kulağı pamuklu çubuk, tırnak ya da başka bir şeyle karıştırmak da kanal derisini çizip yolu açabilir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) çocukların yetişkinlere göre daha sık etkilendiğini, hastalığın bulaşıcı olmadığını belirtiyor.

Tipik belirtiler:

• Kulak kepçesi çekildiğinde ya da kulak kanalının girişindeki çıkıntıya (tragus) basıldığında artan ağrı,
• kulak içinde kaşıntı, kızarıklık ve şişlik,
• kulaktan akıntı, kanalın daralmasına bağlı tıkanıklık ve geçici işitme azalması.

Kulağı çekince ağrının artması, dış kulak iltihabını orta kulak iltihabından ayırt etmeye yardım eden klasik ipuçlarından biridir; ama kesin ayırımı muayene yapar.

Tedavi ilkeleri. ABD Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Akademisi Vakfı’nın (AAO-HNSF) 2014’te güncellenen kılavuzuna göre komplike olmayan dış kulak iltihabında ilk tercih, kulağa damlatılan damla tedavisidir; kılavuz, başlangıçta ağızdan antibiyotik verilmemesini önerir. Ağrı yeterli dozda ağrı kesiciyle giderilmelidir. Kanal şişkinliği ya da kir damlanın girmesini engelliyorsa doktor kanalı temizleyebilir ve içine bir fitil yerleştirebilir. Kulak zarında delik varsa, iç kulağa zarar vermeyen (ototoksik olmayan) damlalar seçilmelidir. Kılavuz, 48–72 saat içinde belirtilerde iyileşme olup olmadığının kontrol edilmesini de önerir. Diyabet gibi bağışıklığı etkileyen durumlar da değerlendirmeye alınır.

Önleme. Yüzerken kulak tıkacı ya da bone kullanmak, yüzdükten ve duştan sonra başı yana eğip kulağı iyice kurulamak ve kulağa çubuk ya da herhangi bir nesne sokmamak en önemli adımlardır. Neden çubuk kullanmamanız gerektiğini kulak temizliği yazımızda ayrıntılı anlattık.

Akut orta kulak iltihabı

Orta kulak iltihabı, kulak zarının arkasındaki boşlukta biriken sıvının enfekte olmasıdır. Genellikle nezle, boğaz ya da üst solunum yolu enfeksiyonunun ardından başlar (NIDCD) ve en çok çocuklarda görülür.

Tipik belirtiler: kulak ağrısı, ateş, huzursuzluk, uyku düzensizliği, küçük çocuklarda kulağını çekiştirme ya da ovuşturma, bir ölçüde işitme azalması. Kulaktan akıntı gelmesi de orta kulak iltihabının bir bulgusudur; kulak zarının durumunun doktor tarafından değerlendirilmesini gerektirir.

Tedavi ilkeleri. ABD Pediatri Akademisi’nin (AAP) 2013 kılavuzu, 6 ay–12 yaş arası komplike olmayan olguları kapsar ve şunları önerir:

• Ağrı mutlaka değerlendirilir ve tedavi edilir. Yaşa uygun ağrı kesiciler (parasetamol ya da 6 aydan büyüklerde ibuprofen) kullanılabilir; dozu doktorunuza ya da eczacınıza danışın.
• Bekle-izle yaklaşımı: Ağır belirti yoksa (hafif ağrı, 48 saatten kısa süre, ateş 39 °C altı) ve yalnız tek kulak etkilenmişse, aile ile birlikte karar verilerek antibiyotik hemen başlanmayabilir; 48–72 saat içinde düzelme olmazsa ya da kötüleşirse antibiyotik başlanır.
• Antibiyotik gerektiren durumlar: 6 aydan büyük çocukta orta-şiddetli ağrı, 48 saatten uzun süren ağrı ya da 39 °C ve üzeri ateş; ayrıca 2 yaşından küçük çocuklarda iki kulağın birden tutulması.

CDC de benzer biçimde, bu enfeksiyonların birçoğunun antibiyotiksiz düzelebildiğini, ağır ya da 2–3 günden uzun süren olgularda ise tedavinin gerektiğini belirtir.

Seröz otitis: orta kulakta enfeksiyonsuz sıvı

Bazen enfeksiyon geçtiği hâlde sıvı orta kulakta kalır. Buna seröz otitis ya da orta kulakta sıvı (efüzyonlu otitis media) denir. Ateş ve belirgin ağrı yoktur; asıl belirti, kulakta tıkanıklık ve işitme azalmasıdır. Çocuk televizyonun sesini açar, “Efendim?” der, dikkati dağılmış gibi görünür. Bu yüzden fark edilmesi zor olabilir.

AAO-HNSF’nin 2016 tarihli güncel kılavuzuna göre:

• Risk taşımayan çocuklarda 3 ay izlem önerilir; çünkü sıvı çoğu zaman kendiliğinden çekilir.
• Sıvı 3 ay ya da daha uzun sürerse yaşa uygun bir işitme testi yaptırılmalıdır.
• Steroid, antihistaminik, dekonjestan ve antibiyotik bu durumda önerilmez; çünkü etkili oldukları gösterilmemiştir.
• İki kulakta 3 ay ya da daha uzun süren sıvı ve belgelenmiş işitme sorunu varsa kulağa tüp takılması önerilebilir. Uzun süren olgular 3–6 ay aralıklarla yeniden değerlendirilir.

Konuşma ve dil gelişimi açısından risk taşıyan çocuklar (kalıcı işitme kaybı, gelişimsel gecikme, yarık damak gibi durumlar) için izlem beklenmeden, daha erken değerlendirme gerekir. Çocuğunuzda sıvı şüphesi varsa işitmesini kontrol ettirmek, gelişimini korumanın en kolay yoludur.

Kronik orta kulak iltihabı

Kulak zarındaki delik kapanmaz ve kulak zaman zaman ya da sürekli akıntı yaparsa buna kronik (süregelen) orta kulak iltihabı denir. Tanım kaynaklara göre biraz değişir; birçok kaynak kulak zarındaki delikle birlikte iki haftadan uzun süren akıntıyı ölçüt alır. Bu durum kulak burun boğaz uzmanının takibini gerektirir; tedaviyi uzman belirler; bazı olgularda cerrahi onarım gündeme gelebilir. Bu süreçte işitme de etkilenebilir; bu yüzden işitme testi takibin parçasıdır.

İç kulak iltihabı: labirentit ve vestibüler nörit

İç kulak iltihabı, çoğunlukla viral enfeksiyona bağlı gelişir ve “kulak ağrısı” ile değil, ani baş dönmesiyle öne çıkar. İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti’nin (NHS) tanımına göre sinir iltihabı olan vestibüler nöritte baş dönmesi, denge bozukluğu ve bulantı olur; labirentitte bunlara işitme kaybı ve çınlama da eklenir. Ayırt edici nokta budur: işitme etkileniyorsa labirentit akla gelir.

Yakınmalar çoğu kişide günler içinde azalır; denge birkaç haftada toparlanır, ama bazılarında daha uzun sürebilir. Bu durumda uzmanlar denge egzersizleri önerir. İşitmenizde ani bir kayıp olduysa bunu bekletmeyin; ani işitme kaybı ilk günlerde acil değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Baş dönmesinin diğer nedenlerini (kulak kristalleri, Meniere gibi) ayrı yazılarımızda ele alıyoruz.

Üç türü yan yana koyalım

Kulak iltihabına ne iyi gelir? Evde ne yapılır, ne yapılmaz

“Kulak iltihabına ne iyi gelir?” sorusunun dürüst cevabı, iltihabın hangi türde olduğuna bağlıdır; bunu ancak kulağa bakan hekim söyleyebilir. Evde yapılabilecekler yalnızca doktora ulaşana kadar ağrıyı hafifletmeye yöneliktir, iltihabı tedavi etmez. Aşağıdaki liste NICE ve NHS önerilerine dayanır.

Evde güvenle yapılabilecekler

• Ağrı kesici: NICE, orta kulak iltihabında ağrı için parasetamol ya da ibuprofenin düzenli aralıklarla kullanılmasını önerir. Doz yaşa ve kiloya göre değişir; prospektüse bakın ya da eczacınıza danışın. 16 yaşından küçüklere aspirin verilmez.
• Sıcak bez: NHS, ağrıyan kulağın üzerine ılık bir bez koymanın rahatlatabileceğini belirtir. Bez ılık olmalı, sıcak su torbası ya da ısıtıcı doğrudan cilde değmemelidir.
• Dinlenme ve sıvı: Ateşli ve halsiz dönemde dinlenmek ve yeterince su içmek iyi gelir.
• Kulağı kuru tutmak: Banyoda kulağa su ve şampuan kaçırmamaya, iltihap geçene kadar yüzmeye ara vermeye özen gösterin.
• Akıntıyı dışarıdan silmek: Kulaktan akıntı geliyorsa yalnızca kulağın dış kısmını temiz pamukla silin.

Evde yapılmaması gerekenler

• Kulağa kulak çubuğu, parmak ya da başka bir cisim sokmayın.
• Kulak zarında delik olup olmadığını bilmeden kulağa yağ, alkol, sarımsak ya da başka bir sıvı damlatmayın.
• Evde kalmış antibiyotiği kendi kendinize kullanmayın; antibiyotik gerekip gerekmediğine muayene bulgusu karar verir.
• Burun açıcı ya da alerji ilacı almayın; NICE, bunların kulak iltihabı belirtilerine yardımcı olmadığını belirtir.

Ağrı 2–3 günü aşıyorsa, akıntı başladıysa, işitme azaldıysa ya da aşağıdaki acil işaretlerden biri varsa evde beklemeyin; bir sonraki bölümdeki listeye bakın. Çocuğunuzun kulak ağrısı için ayrıntılı bir rehber de hazırlıyoruz.

Ne zaman acil başvurmalısınız?

Kulak enfeksiyonlarının çoğu ciddi sonuç bırakmadan geçer; ama aşağıdaki durumlarda beklemeyin:

• Kulak arkasında şişlik, kızarıklık ve ağrı, kulağın öne doğru itilmiş gibi durması ve ateş: mastoidit (kulak arkasındaki kemiğin enfeksiyonu) belirtisi olabilir. MedlinePlus’a göre bu durumda damardan antibiyotik, bazen cerrahi gerekebilir.
• Yüksek ateş (39 °C ve üzeri) ya da 3 aydan küçük bebekte 38 °C ve üzeri ateş.
• Yüzde kayma, gülünce ya da gözü kapatırken zayıflık (yüz felci belirtisi).
• Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, aşırı uyku hâli ya da bilinç bulanıklığı.
• Ani işitme kaybı ya da şiddetli baş dönmesiyle birlikte kusma.
• 2–3 günü aşan ya da ağırlaşan kulak ağrısı, akıntı, işitme azalması.

Diyabeti ya da bağışıklığı zayıflatan bir hastalığı olanlarda dış kulak iltihabı daha ağır seyredebilir; bu kişiler ilk belirtide doktora başvurmalıdır.

Kendi kendine antibiyotik ve “kulağa bir şey damlatma” tuzağı

Ağrılı bir gecede evdeki artık antibiyotiği kullanmak ya da kulağa zeytinyağı, sarımsaklı yağ, alkol veya oksijenli su damlatmak akla gelebilir. Önermiyoruz:

• Kendi kendine antibiyotik yanlış ilaç, yanlış doz ve dirençli bakteri riski taşır. Üstelik virüslerin yol açtığı tablolarda hiçbir işe yaramaz. Antibiyotik gerekip gerekmediğine, gerekiyorsa hangisinin seçileceğine muayene bulgusu karar verir.
• Kulak zarında delik olabileceğini bilemezsiniz. Delik varsa kulağa damlatılan maddeler orta kulağa ulaşır; bazı damlalar iç kulağa zarar verebilir. Bu yüzden doktor önce kulak zarını değerlendirir.
• Yağ, sarımsak ya da alkol gibi evde uygulamaların kılavuzlarda yeri yoktur; kanal derisini tahriş edebilir ve muayeneyi güçleştirebilirler. NHS de kulağa pamuklu çubuk, parmak ya da başka bir şey sokulmamasını, kulağın suya maruz bırakılmamasını önerir.

Doktora gidene kadar yapabileceğiniz güvenli şey, yaşa uygun dozda ağrı kesici kullanmak, kulağı kuru tutmak ve akıntıyı yalnızca dışarıdan temiz pamukla silmektir.

Sık sorulan sorular

Kulak iltihabı bulaşıcı mıdır?

Kulak iltihabının kendisi bulaşıcı değildir; ancak orta kulak iltihabını başlatan nezle ve boğaz enfeksiyonları bulaşıcıdır. CDC, dış kulak iltihabının da kişiden kişiye geçmediğini belirtir.

Kulak iltihabı işitmeyi kalıcı olarak etkiler mi?

Dış ve orta kulak iltihaplarında işitme azalması çoğunlukla geçicidir ve tedaviyle ya da kendiliğinden düzelir. Sıvı aylarca kalırsa, tekrarlayan enfeksiyonlar ya da kronik orta kulak iltihabı olursa kalıcı işitme kaybı riski artar; bu yüzden uzayan şikâyetlerde işitme testi önemlidir. İşitme kaybı türlerini ayrı bir yazıda anlattık.

Çocuğum sürekli kulak iltihabı geçiriyor, normal mi?

Küçük çocuklarda tekrarlayan orta kulak iltihabı sık görülür; ama sık tekrar eden ya da aralarda sıvı kalan olgularda kulak burun boğaz uzmanı değerlendirmesi gerekir. NIDCD, aşılanmanın (grip ve pnömokok), el hijyeninin, sigara dumanından uzak durmanın ve bebeği yatarken biberonla beslememenin korunmaya yardım ettiğini belirtir. Gerekirse kulak zarına küçük bir havalandırma tüpü takılabilir.

Yüzme sonrası kulak ağrısı için ne yapmalıyım?

Yüzdükten sonra kulakta ağrı, kaşıntı ya da akıntı başlarsa kulağı kuru tutun, karıştırmayın ve doktora başvurun. Ağrı kesici kullanılabilir; ama damla tedavisi muayeneden sonra, kulak zarının durumuna göre seçilir.

Kulak damlası kullanırken suyla temas edebilir miyim?

Enfeksiyon sürerken kulağı suya ve şampuana maruz bırakmamak, NHS’nin de önerdiği bir önlemdir; ayrıntıyı doktorunuza sorun. Tüp takılı ya da kulak zarı delik olan kişiler için ayrı kurallar vardır; doktorunuzun talimatına uyun.

Kaynaklar

• Rosenfeld RM, ve ark. Clinical Practice Guideline: Acute Otitis Externa (AAO-HNSF), Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2014. AAFP özeti
• Lieberthal AS, ve ark. The Diagnosis and Management of Acute Otitis Media (AAP), Pediatrics, 2013. PubMed
• Rosenfeld RM, ve ark. Clinical Practice Guideline: Otitis Media with Effusion (Update) (AAO-HNSF), Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2016. AAFP özeti; PubMed
• CDC. Preventing Swimmer’s Ear. Sayfa
• CDC. Ear Infection Basics. Sayfa
• NIDCD. Ear Infections in Children. Sayfa
• NHS. Ear infections. Sayfa
• NHS. Earache. Sayfa
• NICE. Otitis media (acute): antimicrobial prescribing (NG91). Kılavuz
• NHS. Labyrinthitis and vestibular neuritis. Sayfa
• MedlinePlus. Mastoiditis. Sayfa