Yetişkinler Ne Sıklıkla İşitme Testi Yaptırmalı? Yaşa ve Riske Göre Kontrol Takvimi

Kısa yanıt: kaç yılda bir?

Herkes için geçerli tek bir sayı yok, ama yol gösterici bir çerçeve var. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 50 yaşından itibaren işitmenin düzenli aralıklarla taranmasını öneriyor: 50–64 yaşta yaklaşık beş yılda bir, 65 yaşından sonra bir ile üç yıl arasında. Şikâyeti olanlar, gürültülü bir işte çalışanlar ya da işitmeyi etkileyebilecek ilaç ve hastalıkları olanlar için ise takvim beklemez; kontrol daha erken ve daha sık yapılır.

Düzenli kontrolün asıl amacı zamandan kazanmaktır. WHO’nun işitme taramasına dair belgesine göre insanlar işitme yardımı aramadan önce çoğu zaman on yıla varan bir süre bekliyor. İşitme kaybı ağrı yapmaz ve yavaş ilerler; “benim işitmem iyi” hissi bu yüzden yanıltıcı olabilir.

Kurumlar ne diyor, neden farklı konuşuyorlar?

Konuyu araştırırsanız çelişen cümlelerle karşılaşırsınız; nedenini görmek takvim kurmayı kolaylaştırır.

WHO: 2021’de yayımladığı “İşitme taraması: uygulama için değerlendirmeler” belgesi, Dünya İşitme Raporu’ndaki önerilere dayanıyor. Belgeye göre 50 yaşından itibaren tüm yetişkinler düzenli olarak taranmalı; tarama 64 yaşına kadar beş yılda bir yapılabilir, 65’ten sonra sıklık 1–3 yıla çıkarılmalı. Takvimin mümkün olduğunca diğer sağlık kontrolleriyle birlikte yürütülmesi isteniyor; WHO’nun yaşlı bakımı çerçevesi ICOPE de işitmeyi görme, hafıza, hareket, ruh hâli ve beslenmeyle birlikte ele alıyor.

ASHA: Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği, yetişkinler için kabul edilmiş tek bir tarama takvimi olmadığını söylüyor. Karar verirken yaş, eşlik eden hastalıklar, gürültüye maruz kalma gibi risk etkenleri ve taramaya erişim hesaba katılmalı. Aynı dernek 2021’de, belirtisi olmayan 50 yaş ve üzeri yetişkinlerde taramanın desteklenmesi gerektiğini savundu.

USPSTF: ABD Önleyici Hizmetler Görev Gücü, Mart 2021’de belirtisi olmayan 50 yaş ve üzeri yetişkinlerde işitme taraması için “I” kararı verdi: mevcut kanıt, yararla zararın dengesini değerlendirmek için yetersiz. Bu karar “taramayı yapmayın” demek değil; görev gücünün kendi ifadesiyle taramanın ne lehine ne de aleyhine bir öneri. Gerekçe şu: tarama testleri işitme kaybını yakalayabiliyor, ancak şikâyeti olmayan kişilerde taramanın sağlık sonuçlarını iyileştirdiğini gösteren yeterli çalışma yok; olası zararlar da yeterince incelenmemiş. Karar şikâyeti olanları, ani ya da gürültüye bağlı kayıpları kapsamıyor; bu kişilerde klinik değerlendirme öneriyor.

Yani tartışma “işitme önemli mi?” sorusu üzerine değil, “şikâyeti olmayan herkese sistematik tarama programı kurmanın faydası kanıtlandı mı?” sorusu üzerine. WHO’nun belgesi de bu tabloyu açıkça kabul ediyor: yaşlılarda işitme taraması için dünya genelinde kılavuzlar sınırlı ve birbirinden farklı, kanıt ise henüz eksik. Kanıt eksikliği “fayda yok” demek değildir. İşitme ölçümü kısa sürer, ileride karşılaştırma imkânı verir. Şikâyetiniz varsa bu tartışma sizi ilgilendirmiyor bile: USPSTF de bu durumda klinik değerlendirme öneriyor.

Yaşa göre kontrol takvimi

WHO’nun aralıkları şikâyeti olmayanlar için tarama aralıklarıdır. Tarama bir şüphe yakalarsa ya da şikâyetiniz varsa sıradaki adım bir sonraki tarihi beklemek değil, tam işitme testidir.

Risk gruplarında daha sık kontrol

Gürültülü iş

Türkiye’de Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (Resmî Gazete, 28 Temmuz 2013, sayı 28721) işverene sağlık gözetimi yükümlülüğü getiriyor. Madde 13’e göre işveren, işyeri hekiminin belirleyeceği düzenli aralıklarla çalışanların sağlık gözetimini sağlar. Günlük sekiz saatlik ortalama gürültü düzeyi 85 dB(A) olan en yüksek maruziyet eylem değerini aşan çalışanlar için işitme testlerini işveren yaptırır. Düzey 80 dB(A) olan en düşük eylem değerini aşıyorsa ve risk değerlendirmesi bir sağlık riski gösteriyorsa işitme testi yine yaptırılabilir. Yönetmelik kesin bir yıl sayısı vermiyor; aralığı işyeri hekimi belirliyor. Kıyas için: ABD’de OSHA standardı, günlük ortalaması 85 dB ve üzeri olan çalışanlar için temel testten sonra en az yılda bir yeni test şart koşuyor.

ASHA’nın risk listesinde eğlence amaçlı gürültü de sayılıyor. WHO’nun yaş temelli tarama önerisi ise işyerinde gürültü izlemi altında olanları kapsamıyor; o programların yerini almıyor. İş yerinde korunma için gürültüye bağlı işitme kaybı yazımıza bakabilirsiniz.

İşitmeyi etkileyebilen ilaçlar

ASHA’nın risk listesinde kanser, enfeksiyon ve ağrı tedavisinde kullanılan ototoksik ilaçlar da yer alıyor. ASHA’nın 1994 tarihli kılavuzu, bu tür ilaçlarla tedavi görenlerde işitmenin tedaviden önce ölçülmesini, tedavi sırasında izlenmesini ve tedavi bittikten sonra 3. ve 6. ayda kontrol edilmesini ideal buluyor. Böyle bir ilaç alıyorsanız ilacı kendiniz bırakmayın; doktorunuza işitme izlemini sorun. Ayrıntılar için işitmeyi etkileyen ilaçlar yazımızı okuyabilirsiniz.

Diyabet, yüksek tansiyon, kalp ve böbrek hastalıkları

13 çalışmanın ve yaklaşık 20 bin katılımcının birleştirildiği bir meta-analizde (Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism) diyabetli kişilerde işitme kaybı görülme olasılığı diyabeti olmayanlara göre yaklaşık 2,15 kat yüksek bulundu. ASHA’nın risk listesinde diyabet, kalp-damar ve böbrek hastalıkları birlikte sayılıyor; WHO’nun belgesi de işitme taramasının diyabet gibi eşlik eden hastalıkları olan kişilerin değerlendirmesine eklenebileceğini söylüyor. Bu gruplar için kabul görmüş tek bir aralık yok; makul yol, işitmenizi hiç ölçtürmediyseniz ilk fırsatta yaptırmak ve sonraki aralığı odyoloğunuzla belirlemektir. Ayrıntı için diyabet, tansiyon ve kalp hastalıklarında işitme yazımızda.

Ailede işitme kaybı

ASHA’nın risk listesinde genetik etkenler de var. Yakınlarınızda, özellikle genç yaşta başlayan bir işitme kaybı varsa 50 yaşını beklemeyin; bir ölçüm yaptırıp sonucu kayda geçirmek makul bir adımdır.

Kulak çınlaması

ABD Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Akademisi (AAO-HNSF) 2014 kılavuzu, çınlaması tek kulakta olan, en az altı aydır süren ya da işitme sorunuyla birlikte görülen kişilerde odyolojik muayenenin tercihen ilk başvurudan sonraki dört hafta içinde yapılmasını öneriyor. NICE da tek taraflı, nabız gibi atan, niteliği değişen ya da rahatsızlık veren kalıcı çınlamada kulak burun boğaz değerlendirmesi düşünülmesini söylüyor. Ayrıntı: kulak çınlaması yazımız.

İşitme cihazı kullananlar

NICE kılavuzu, işitme cihazı kullananların düzenli yeniden değerlendirme için çağrılabileceği bir sistem kurulmasını öneriyor, ancak sabit bir süre vermiyor. Cihazın ayarı, kulak yapısı ve işitme eşiğiniz zamanla değişebileceği için kontrol aralığını odyoloğunuzla birlikte belirleyin; cihazınız ya da işitmeniz hakkında bir sorun hissettiğinizde beklemeyin.

Şikâyetiniz varsa takvimi beklemeyin

Yukarıdaki aralıklar şikâyetsiz kişiler içindir. Şunlardan biri varsa takvimi beklemeyin:

• Kalabalıkta ya da telefonda konuşmaları anlamakta zorlanıyor, sık sık tekrar istiyor, televizyonu başkalarından yüksek açıyorsanız. İlk işaretler için işitme kaybı belirtileri yazımıza göz atın.
• Bir kulağınız ötekinden belirgin biçimde az duyuyorsa.
• Kulakta çınlama, dolgunluk ya da tıkanıklık hissi sürüyorsa ya da yakınlarınız işitmenizden söz ediyorsa. Neden bazen basit bir kulak kiri tıkacıdır; NICE kılavuzu yeni işitme sorununda önce kulak kirinin ve akut enfeksiyonun dışlanmasını söylüyor.

Ani işitme kaybı acildir. Bir ya da iki kulakta işitme birkaç saat ya da gün içinde belirgin biçimde azalmışsa NIDCD bunu tıbbi acil olarak görüp hemen doktora gitmeyi öneriyor. NICE kılavuzuna göre son 30 gün içinde ve 3 gün ya da daha kısa sürede gelişen ani kayıpta kişi 24 saat içinde bir kulak burun boğaz servisinde ya da acilde görülmelidir. Randevu gününü beklemeyin; ayrıntılar için ani işitme kaybı yazımız.

Tarama ile tam test arasındaki fark

“Kontrol” kelimesi iki farklı şeyi anlatabilir. Tarama, işitmenizde bir sorun olma ihtimalini hızla ayıklayan kısa bir ölçümdür. WHO’nun örneklediği yöntemlerden biri, 1, 2 ve 4 kHz’de sabit bir ses düzeyindeki tonları duyup duymadığınıza bakar; bir diğeri gürültü içinde rakam dizilerini tanımanızı ölçer. Online işitme testleri de bu gruba girer. Tarama “bir sorun olabilir” der ama kaybın türünü, derecesini ve nedenini söylemez.

Tam işitme testi (odyometri) ise bir odyolog tarafından yapılır; her kulağı ayrı ayrı, farklı tizliklerde ölçer, konuşmayı anlama düzeyine bakar ve gerekirse orta kulağı değerlendirir. Teşhis için gereken budur. Adımları işitme testi nasıl yapılır yazımızda, online testlerin güvenilirliğini ise online işitme testi yazımızda anlattık. Tarama sonucu “şüpheli” çıktıysa ya da şikâyetiniz varsa tam teste geçin; sonuç “normal” olsa bile şikâyet sürüyorsa yine bir uzmana gidin.

Kontrole gitmeden önce

İşitme testi için açlık ya da özel bir hazırlık gerekmez; yine de şunlar işe yarar:

1. Önceki gece yüksek sesten kaçının. Konser, düğün ya da yüksek sesli müzik işitmeyi geçici olarak düşürüp sonucu olduğundan kötü gösterebilir. ABD’de iş yeri işitme testlerinde temel ölçümden önce en az 14 saat gürültüden uzak durulması şart koşuluyor; klinik randevuda aynı özen sonucunuzu daha güvenilir kılar.
2. Kulağınızı kendiniz temizlemeye çalışmayın. Kulak kiri ölçümü etkileyebilir; gerekirse temizliği muayenede uzman yapar.
3. İlaç ve takviye listenizi getirin. Hangi ilacı hangi dozda kullandığınız işitme açısından önemli olabilir.
4. Şikâyetlerinizi not edin: hangi kulakta, hangi ortamlarda, ne zamandır; çınlama ya da baş dönmesi var mı; ailede işitme kaybı, gürültülü iş, geçirilmiş kulak enfeksiyonu ya da ameliyat öyküsü.
5. Eski test sonuçlarınızı getirin; karşılaştırma değişimin hızını gösterir. Mümkünse yakınınızla gelin, günlük hayatta sizi en iyi onlar gözlemler.

İşitme, unutkanlık ve düzenli kontrol

İşitme kaybı ile bilişsel gerileme ve demans arasındaki ilişki güçlü biçimde araştırılıyor. 2024 Lancet Komisyonu raporu, orta yaştaki işitme kaybını değiştirilebilir demans risk etkenleri arasında sayıyor ve yaklaşık yüzde 7’lik bir paya karşılık geldiğini hesaplıyor. Bunu abartmamak gerekir: bu bir ilişkidir, işitme kaybı olan herkes unutkanlık yaşamaz; işitme testi de demans testi değildir. Yine de işitme kaybını erken fark etmek, konuşmaları rahat izlemek ve sosyal hayatta kalmak için iyi bir nedendir. Güncel bulgular için işitme kaybı ve unutkanlık yazımıza, yaşa bağlı değişimler için yaşa bağlı işitme kaybı yazımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Hiçbir şikâyetim yok. Yine de test yaptırmalı mıyım?

50 yaşından sonra WHO bunu öneriyor; USPSTF ise şikâyetsiz kişilerde kanıtı yetersiz bulduğunu söylüyor, ama karşı bir öneride de bulunmuyor. Test kısa sürdüğünden makul bir kontrol; kararı doktorunuzla ya da odyoloğunuzla birlikte verin.

50 yaşın altındayım. Beklemeli miyim?

Şikâyetiniz, gürültülü bir işiniz, ilaç kullanımınız, ailede işitme kaybı ya da çınlamanız varsa hayır. Yaş sınırı bir tarama düzenlemesidir; şikâyeti olan için “henüz erken” yoktur.

Online test normal çıktı. Rahat edebilir miyim?

Online test o günkü koşullarda bir ön fikir verir; kulaklık, ortam gürültüsü ve ses ayarı sonucu etkiler. Şikâyetiniz sürüyorsa sonuç “normal” bile olsa bir odyoloğa gidin. Şikâyet yoksa yukarıdaki yaşa göre takvimi izleyebilirsiniz.

Sonucum normalse bir sonraki kontrol ne zaman?

Şikâyetiniz yoksa yaşa göre takvim geçerli: 50–64 yaşta yaklaşık beş yıl, 65 yaş ve üzerinde 1–3 yıl. Risk etkenleriniz varsa aralığı odyoloğunuzla kısaltabilirsiniz; şikâyet çıkarsa beklemeyin.

İşitme testi ağrılı mı?

Kulaklıkla dinlediğiniz seslere yanıt verirsiniz; süre yapılan testlere göre değişir. Kulak muayenesinde kulak kiri görülürse uzman bunu güvenli biçimde temizleyebilir.

Kaynaklar

• WHO. Hearing screening: considerations for implementation, 2021 (Dünya İşitme Raporu’ndaki önerilere dayanır; bölüm 3.5: tarama yaşı ve sıklığı). WHO yayını
• WHO. World report on hearing, 2021. WHO yayını
• Chadha S, Dillard LK, Mariotti SP, Keel S. Monitoring hearing and vision functions in older adults: rationale and process. Age and Ageing, 2023. Makale
• US Preventive Services Task Force. Hearing Loss in Older Adults: Screening, Mart 2021. USPSTF
• ASHA. Adult Hearing Screening (Practice Portal). ASHA sayfası
• ASHA. ASHA Disappointed in USPSTF Final Recommendation on Adult Hearing Screening, 25 Mart 2021. ASHA haberi
• Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, Resmî Gazete, 28.07.2013, sayı 28721 (madde 5 ve madde 13). Resmî Gazete
• OSHA. 29 CFR 1910.95, Occupational noise exposure. OSHA
• ASHA. Audiologic Management of Individuals Receiving Cochleotoxic Drug Therapy (kılavuz, 1994). Kılavuz
• Horikawa C ve ark. Diabetes and risk of hearing impairment in adults: a meta-analysis. J Clin Endocrinol Metab, 2013. PubMed
• AAO-HNSF. Clinical Practice Guideline: Tinnitus. Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2014;151(2 suppl):S1–S40 (özet: AAFP). AAFP özeti
• NICE. Hearing loss in adults: assessment and management (NG98), 2018. Kılavuz
• NIDCD (NIH). Sudden Deafness. NIDCD sayfası
• Livingston G ve ark. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet, 2024;404:572–628. PubMed; CIICA özeti