Kalıtsal İşitme Kaybı ve Genetik Testler: Ailede İşitme Kaybı Varsa Ne Bilmeli?

Ailede işitme kaybı olması ne anlama gelir?

Bir yakınınızın işitme kaybı olması, sizin ya da çocuğunuzun da aynı kaybı yaşayacağı anlamına gelmez; ama bu bilgiyi hesaba katmak yararlıdır. İki durumu ayırmak gerekir:

• Ailede çok kişide işitme kaybı olması her zaman genetik demek değildir. Aynı gürültülü iş kolunda çalışmış, benzer ilaçlar kullanmış ya da yaşa bağlı kayıp yaşayan akrabalar da olabilir.
• Kalıtsal bir kayıp ailede daha önce hiç görülmemiş olabilir. ABD Ulusal İşitme ve İletişim Bozuklukları Enstitüsü (NIDCD), sağır çocukların %90’dan fazlasının işiten ebeveynlerden doğduğunu bildiriyor.

Yani ne “ailemizde kimsede yok” genetik nedeni dışlar, ne de “ailede çok kişide var” genetiği tek başına kanıtlar. Nedeni bulmak için uzman değerlendirmesi gerekir.

Doğuştan işitme kaybının ne kadarı genetik?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) verilerine göre 2022’de taranan her 1.000 bebeğin yaklaşık 1,7’sinde işitme kaybı saptandı. Aynı kaynak, işitme kaybı olan çocukların %50–60’ında sorumlunun genler olduğunu bildiriyor. Gebelikte geçirilen enfeksiyonlar, diğer çevresel nedenler ve doğum sonrası sorunlar ise bebeklerin yaklaşık %30’unda rol oynuyor; bir kısmında da neden bulunamıyor. Gebelikte geçirilen konjenital CMV enfeksiyonu, önlenebilir nedenler arasında CDC tarafından ayrıca vurgulanıyor.

Ulusal Tıp Kütüphanesi’nin (NLM) MedlinePlus Genetics sayfası da benzer bir tablo çiziyor: işitme kayıplarının yaklaşık yarısı genetik kaynaklı, bunların yaklaşık %70’i ise “sendromik olmayan” türden.

Sendromik ve sendromik olmayan işitme kaybı

Genetik işitme kayıpları iki ana gruba ayrılır:

• Sendromik olmayan: İşitme kaybı tek başına ortaya çıkar; vücudun başka bir yerinde belirgin bir sorun eşlik etmez. Genetik kayıpların büyük bölümü bu gruptadır.
• Sendromik: İşitme kaybına başka organları ilgilendiren bulgular eşlik eder. Örneğin Usher sendromunda işitme kaybı görme sorunuyla (retinitis pigmentosa), Pendred sendromunda ise tiroit bezinde büyümeyle (guatr) birlikte görülebilir. Kaynaklara göre genetik kayıpların kabaca beşte biri ile üçte biri sendromiktir (CDC, MedlinePlus).

Bu ayrım önemlidir; çünkü sendromik bir tabloda göz ya da tiroit gibi alanlarda da izlem gerekebilir.

Kalıtım biçimleri: gen nasıl geçer?

Genlerimizin iki kopyası vardır; biri anneden, biri babadan gelir. İşitme kaybı yapan değişiklikler dört biçimde aktarılabilir:

X’e bağlı ve mitokondriyal kalıtım birlikte sendromik olmayan kayıpların yaklaşık %1–2’sidir (Feng ve ark., 2023). Olasılıklar her çocuk için ayrı işler: “4’te 1”, dört çocuktan birinin mutlaka etkileneceği anlamına gelmez.

Sık görülen gen örnekleri

GJB2 (konneksin 26)

GJB2, iç kulakta hücreler arası iletişimde görev alan bir proteini kodlar. MedlinePlus’a göre otozomal resesif sendromik olmayan kayıpların yaklaşık yarısından sorumludur; oran toplumdan topluma değişir. Türkiye’deki çalışmalar da genin önemli olduğunu, ama tek neden olmadığını gösteriyor:

• 2003’te yayımlanan bir çalışmada, çoğu büyük ailelerden gelen 60 hastanın ailelerinin %31,7’sinde GJB2 değişikliği bulundu; bunların %73,6’sı c.35delG idi. Sağlıklı bireylerde c.35delG taşıyıcılığı %1,17 (429 kişide 5) bulundu (Uyguner ve ark.).
• 2022’de yayımlanan, sendromik olmayan işitme kaybı olan 402 hastalık çalışmada hastaların %35’inde GJB2 değişikliği saptandı; varyantlar arasında en sık c.35delG idi (%59) (Güleç ve ark.).
• Akraba evliliğinden doğan en az üç etkilenmiş çocuğu olan, GJB2 değişikliği bulunmayan 49 ailede 38 gen incelendi ve ailelerin %62’sinde neden belirlendi; GJB2 dışında en sık MYO15A, TMIE, TMC1 ve OTOF öne çıktı (Duman ve ark., 2011).

Gruplar farklı olduğu için oranlar birbiriyle kıyaslanamaz; ortak mesaj, tek bir “işitme kaybı geni” olmadığıdır.

Mitokondriyal m.1555A>G ve aminoglikozid duyarlılığı

MT-RNR1 geninin m.1555A>G gibi mitokondriyal varyantları, aminoglikozid grubu antibiyotiklere bağlı işitme kaybı riskini belirgin biçimde artırır. Klinik Farmakogenetik Uygulama Konsorsiyumu (CPIC) kılavuzu, bu varyantı taşıyanlarda enfeksiyonun ağırlığı ve güvenli bir alternatifin olmaması gibi nedenlerle risk kabul edilmediği sürece bu ilaçlardan kaçınılmasını önerir. Varyant anneden geçtiği için, anne tarafında antibiyotik sonrası işitmesini kaybeden biri varsa bunu doktorunuza söyleyin; ilaçları kendi kararınızla reddetmeyin ya da bırakmayın. Ayrıntılar için İşitmeyi Etkileyebilen İlaçlar (Ototoksisite) yazımıza bakabilirsiniz.

Akraba evliliği ve risk

Bu konu Türkiye’de birçok aileyi ilgilendiriyor ve hiçbir ailenin kendini suçlu hissetmesine gerek yok. Mekanizma basit: Resesif işitme kaybı genleri toplumda pek çok kişide fark edilmeden taşınır. Anne ve baba akrabaysa aynı değişikliği taşıma ihtimalleri daha yüksektir; bu yüzden resesif durumlar bu ailelerde daha sık ortaya çıkabilir. Akraba olmayan çiftler de taşıyıcı olabilir: GJB2 taşıyıcılığı sağlıklı kişilerde %1’in üzerinde bulunmuştu.

Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2018 verilerini evlilik kuşaklarına göre inceleyen bir analiz, akraba evliliği oranının 1993 öncesi evliliklerde %40’tan 2014–2018 evliliklerinde %16’ya indiğini bildiriyor (Koç, 2022). ABD Ulusal Genetik Danışmanlar Derneği’nin uzman önerileri, ikinci derece kuzen ya da daha yakın akraba çiftler için ayrıntılı aile öyküsü alınmasını, öyküdeki önemli bulguların izlenmesini ve bebeğin işitme açısından taranmasını öne çıkarıyor.

Yetişkinlikte ortaya çıkan genetik kayıplar

Her kalıtsal kayıp doğumda başlamaz. Otozomal dominant kayıpların çoğu ilk dört on yılda ortaya çıkar; bazı sendromlarda kayıp zamanla ilerler (örneğin Usher sendromu tip 3, NIDCD).

Otoskleroz, orta kulaktaki üzengi kemiğinin hareketinin kısıtlandığı ve ağırlıklı olarak iletim tipi kayba yol açan bir durumdur (bkz. işitme kaybı türleri). İngiltere’de 657 hastayı kapsayan bir çalışmada hastaların %40’ında otoskleroz aile öyküsü vardı; kadınlar %65’ti ve ailesel olgularda hastalık daha erken başlıyor, daha sık iki kulağı tutuyordu. İncelenen 91 aile ağacının 44’ünde, azalmış penetranslı (yani geni taşıyan herkeste kaybın ortaya çıkmadığı) otozomal dominant kalıtım belirgindi (Crompton ve ark., 2019).

Yaşa bağlı işitme kaybında da genler bir yatkınlık oluşturabilir; NIDCD, bazı genlerin kişiyi yaşla birlikte işitme kaybına daha yatkın hale getirdiğini belirtiyor. Ailenizde erken yaşta kayıp olan biri varsa 50 yaşını beklemeyin; kontrol aralıkları için yetişkinlerde işitme testi takvimi rehberine bakın.

Genetik test: ne zaman, kim ister, nasıl yapılır?

Genetik test herkese önerilmez; karar klinik tabloya göre verilir. Genellikle şu durumlarda gündeme gelir:

• Kalıcı işitme kaybı saptanan bir bebekte ya da çocukta nedenin araştırılması,
• İki tarafta, nedeni belli olmayan sensörinöral kayıpta,
• Ailede benzer kayıp ya da bir sendromu düşündüren bulgular (göz ya da tiroit sorunları gibi) varsa,
• Erken başlayan ve ilerleyen, ailede de görülen yetişkin işitme kayıplarında.

Test genellikle KBB, pediatri ya da odyoloji ekibi ile tıbbi genetik uzmanının iş birliğiyle istenir. Örnek kan, ağız içi sürüntü ya da tükürükle alınır; sonuç birkaç hafta sürebilir (CDC). Günümüzde çok sayıda geni aynı anda inceleyen yeni nesil dizileme (gen paneli, ekzom) kullanılır. İki taraflı kaybı olan 105 çocukta yapılan bir çalışmada genetik tanı oranı %48 (Reda Del Barrio ve ark., 2024), bir başka ekzom çalışmasında %37 bulundu (Sheppard ve ark., 2018).

Genetik danışmanlık neden önemli?

Sonucu anlamak, testin kendisinden zor olabilir. Genetik danışmanlık, test öncesinde “Neyi öğrenebilirim, neyi öğrenemem?”, sonrasında ise “Sonuç bana ve yakınlarıma ne söylüyor?” sorularını konuşma fırsatıdır. ACMG’nin 2022 uygulama kaynağı, bu hizmetin dilsel ve kültürel açıdan duyarlı sunulmasını vurgular. İşitme kaybı bazı insanlar için yalnızca tıbbi bir sorun değil, kimliğin parçasıdır; iyi bir danışmanlık bunu da gözetir.

Aile planlaması

Hamilelik öncesinde ya da sırasında endişe duyuyorsanız ilk adım, ailenizdeki işitme kaybını anlatan ayrıntılı bir öykü hazırlamak ve tıbbi genetik uzmanına başvurmaktır. Uzman, kalıtım biçimini, tekrarlama olasılığını ve seçenekleri bilgilendirici bir dille anlatır; karar ailenin kendisine aittir.

Çocuklarda erken tanı ve takip

Ailede işitme kaybı varsa bebeğin işitmesinin erken ölçülmesi önem kazanır. Tarama “geçti” çıksa bile bazı kalıtsal kayıplar sonradan başlayabilir ya da ilerleyebilir; bu yüzden aile öyküsü olan çocuklarda konuşma ve işitme gelişimi izlenmeli, gerekirse ileri test istenmelidir. Taramayı ve “1-3-6” hedeflerini yenidoğan ve çocuklarda işitme taraması yazımızda anlattık.

Gen tedavisi araştırmaları: OTOF örneği

OTOF geni, iç kulaktaki duyu hücrelerinin sinire sinyal aktarmasını sağlayan otoferlin proteinini kodlar. Bu genin her iki kopyasında değişiklik olan çocuklarda doğuştan, ileri düzeyde işitme kaybı görülür. 2024’ten itibaren yayımlanan klinik çalışmalar, yeni bir gen kopyasının kokleaya tek seferlik enjeksiyonla ulaştırılabildiğini gösterdi:

• Şanghay’da yürütülen Lancet çalışmasında 1–18 yaş arası altı çocuğa tedavi uygulandı. Beş çocukta işitme sinyalleri (ABR eşiği) 40–57 dB iyileşti, ciddi bir yan etki bildirilmedi; takip 26 hafta ile sınırlıydı (Lv ve ark., 2024).
• Aynı grubun Nature Medicine’de yayımlanan, iki kulağa uygulanan tedavi çalışmasında beş çocuğun hepsinde işitme kısmen geri geldi (Wang ve ark., 2024).
• New England Journal of Medicine’de yayımlanan DB-OTO çalışmasında 12 çocuğun 9’unda (%75) 24. haftada ortalama işitme eşiği 70 dB HL veya daha iyi bulundu; üçünde işitme duyarlılığı normale döndü (Valayannopoulos ve ark., 2025).

Bunlar umut vericidir; ancak katılımcı sayıları az, izlem süreleri kısadır ve yalnızca OTOF değişikliği olan çocuklar kapsanmıştır. Genetik işitme kayıplarının büyük bölümü için böyle bir tedavi yoktur. OTOF’a bağlı kayıpta çocuklara bugün genellikle koklear implant uygulanıyor. Güncel durum için tıbbi genetik uzmanı ve çocuk işitme merkezleriyle görüşmek gerekir.

Sık sorulan sorular

Ailemde işitme kaybı var; çocuğum mutlaka etkilenir mi?

Hayır. Olasılık, kalıtım biçimine ve ebeveynlerin genetik durumuna bağlıdır; dominant kayıpta 2’de 1, iki taşıyıcı ebeveynde resesif kayıpta 4’te 1’dir. Kesin olasılığı ancak nedenin bilinmesi belirler.

Akraba evliliği yapmadık; yine de çocukta genetik işitme kaybı olabilir mi?

Evet. Akraba olmayan çiftler de aynı geni taşıyabilir ve ailede hiç örnek olmasa da genetik kayıp ortaya çıkabilir.

Genetik test negatif çıktı; kayıp genetik değil mi?

Her zaman değil. Her işitme geni henüz tanımlanmış değildir ve bazı değişiklikler saptanamayabilir. Sonucu bir tıbbi genetik uzmanıyla yorumlamak en doğrusudur.

Gen tedavisiyle işitmem düzelir mi?

Gen tedavisi çalışmaları şimdilik OTOF gibi seçilmiş genlerde, çocuklarda ve klinik araştırma düzeyinde. Genetik kaybı olan çoğu kişi için işitme cihazı ya da koklear implant geçerliliğini koruyor.

Kaynaklar

• CDC. Data and Statistics About Hearing Loss in Children. CDC sayfası
• CDC. A Parent’s Guide to Genetics and Hearing Loss: Genetics and Hearing Loss; Genetic Testing
• NLM MedlinePlus Genetics. Nonsyndromic hearing loss. Sayfa; Pendred syndrome. Sayfa
• NIDCD (NIH). Quick Statistics About Hearing. Sayfa; Usher Syndrome. Sayfa; Age-Related Hearing Loss. Sayfa
• Feng Y, Hu S, Zhao S, Chen M. Recent advances in genetic etiology of non-syndromic deafness in children. Frontiers in Neuroscience, 2023. Makale
• Uyguner O, ve ark. Frequencies of gap- and tight-junction mutations in Turkish families with autosomal-recessive non-syndromic hearing loss. Clinical Genetics, 2003. PubMed
• Güleç Ç, ve ark. GJB2-related non-syndromic hearing loss variants’ spectrum and their frequency in Turkish population. İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Dergisi, 2022. Makale
• Duman D, Sirmaci A, Cengiz FB, Ozdag H, Tekin M. Screening of 38 genes identifies mutations in 62% of families with nonsyndromic deafness in Turkey. Genetic Testing and Molecular Biomarkers, 2011. PubMed
• Koç İ. Determining the changes in the prevalence of consanguineous marriages and resistant groups in Turkey: Analyses by marriage cohorts from the 2018 Turkish Demographic and Health Survey. Turkish Journal of Public Health, 2022. Makale
• Bennett RL, ve ark. Genetic Counseling and Screening of Consanguineous Couples and Their Offspring: Recommendations of the National Society of Genetic Counselors. Journal of Genetic Counseling, 2002. PubMed
• McDermott JH, ve ark. Clinical Pharmacogenetics Implementation Consortium Guideline for the Use of Aminoglycosides Based on MT-RNR1 Genotype. Clinical Pharmacology & Therapeutics, 2022. Kılavuz
• Crompton M, ve ark. The Epidemiology of Otosclerosis in a British Cohort. Otology & Neurotology, 2019. PubMed
• Li MM, ve ark. Clinical evaluation and etiologic diagnosis of hearing loss: A clinical practice resource of the American College of Medical Genetics and Genomics (ACMG). Genetics in Medicine, 2022. PubMed
• Reda Del Barrio S, ve ark. Genetic diagnosis of childhood sensorineural hearing loss. Acta Otorrinolaringológica Española, 2024. PubMed
• Sheppard S, ve ark. Utility and limitations of exome sequencing as a genetic diagnostic tool for children with hearing loss. Genetics in Medicine, 2018. Makale
• Lv J, ve ark. AAV1-hOTOF gene therapy for autosomal recessive deafness 9: a single-arm trial. The Lancet, 2024. PubMed
• Wang H, ve ark. Bilateral gene therapy in children with autosomal recessive deafness 9: single-arm trial results. Nature Medicine, 2024. PubMed
• Valayannopoulos V, ve ark. DB-OTO Gene Therapy for Inherited Deafness. New England Journal of Medicine, 2025 (çevrimiçi). PubMed