Yüzücü kulağı nedir?
Dış kulak yolu, kulak kepçesinden kulak zarına uzanan kısa kanaldır. Tıpta akut otitis eksterna denen yüzücü kulağı, bu kanalın derisinin iltihaplanmasıdır. Amerikan Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Akademisi Vakfı’nın (AAO-HNSF) kılavuzu hastalığı, kanal derisinde ve altındaki dokuda gelişen, ağrılı bir iltihap olarak tanımlar; yakınmalar genellikle 48 saat içinde hızla başlar.
Kılavuza göre Kuzey Amerika’daki olguların neredeyse tamamı (yaklaşık %98) bakteriyeldir. En sık görülen etkenler Pseudomonas aeruginosa ve Staphylococcus aureus bakterileridir. Hastalık bulaşıcı değildir; ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) de kişiden kişiye geçmediğini, çocuklarda yetişkinlerden daha sık görüldüğünü belirtir.
Neden yazın ve yüzenlerde sık görülür?
Kulak kanalı normalde ince bir kir ve yağ tabakasıyla korunur. Kanalda su uzun süre kaldığında bu koruma bozulur, deri yumuşar ve bakteriler çoğalmak için uygun bir ortam bulur. AAO-HNSF’nin bilgi notuna göre hastalık, insanların suyla daha çok temas ettiği sıcak iklimlerde ve yaz aylarında daha sık görülür ve ABD’de yılda yaklaşık 2,4 milyon kişiyi etkiler.
Ama yalnızca havuz ve deniz değil. Aynı kaynak şu etkenleri de sayar:
- kulağı pamuklu çubuk, tırnak ya da başka bir nesneyle temizlemeye çalışmaktan doğan küçük yaralar,
- kanalda kir birikmesine yol açan cilt hastalıkları,
- ter, alerji ve stres,
- işitme cihazı ya da kulak kalıbının kanal derisinde oluşturduğu sürtünme.
Yani yazın bir kez yüzmeden de, yalnızca sıcak ve nemli havada sık terleyerek ya da kulağı kurcalayarak yüzücü kulağı geliştirmek mümkündür.
Belirtiler: kulak kepçesini çekince ağrı ilk ipucudur
CDC’nin tarif ettiği tipik tablo şudur: dış kulak çekildiğinde artan rahatsızlık, kulak içinde kaşıntı, kızarıklık ve şişlik, kulaktan sıvı gelmesi. AAO-HNSF kılavuzu bunların yanına kulakta dolgunluk hissini, işitmede azalmayı ve çiğneme sırasında artan ağrıyı ekler. Kılavuza göre hastalığın belirleyici bulgusu, kulak kepçesine ya da kulak kanalının girişindeki küçük çıkıntıya (tragus) dokunulduğunda duyulan ve çoğu kez görüntüsünden beklenenden çok daha şiddetli olan ağrıdır.
| Belirti | Nasıl hissedilir? |
|---|---|
| Dokunma ve çekme ağrısı | Kulak kepçesini çekince, tragusa basınca ya da çiğnerken artan ağrı |
| Kaşıntı | Genellikle ilk belirtidir; kulak içinde ve çevresinde rahatsız edici bir kaşınma |
| Dolgunluk, tıkanma | Kanal derisi şiştikçe “kulağım kapandı” hissi |
| Akıntı | Sarımsı, bazen kötü kokulu sıvı (MedlinePlus) |
| İşitme azalması | Kanal daraldığında ya da akıntı biriktiğinde geçici; iltihap geçince genellikle düzelir |
Orta kulak iltihabından farkı
İkisi de “kulak iltihabı” diye anılır, ama farklı yerlerde başlar. Orta kulak iltihabı kulak zarının arkasındaki boşlukta, çoğunlukla nezle ve boğaz enfeksiyonlarının ardından gelişir; en çok çocuklarda görülür ve ateşle birlikte seyredebilir. Yüzücü kulağı ise kulak zarının önündeki kanalın iltihabıdır. Kepçeyi çekince ağrının artması, onu ayırt etmeye yardım eden klasik ipuçlarından biridir; ama kesin ayrımı muayene yapar. İkisini yan yana karşılaştıran ayrıntılı tablo için kulak iltihapları yazımıza bakabilirsiniz.
Ağrının kaynağı kulak olmayabilir de; diş, çene eklemi ya da boğaz da kulağa ağrı yansıtır. Nedenleri kulak ağrısı yazımızda topladık.
Tedavi ilkeleri: çoğunlukla kulak damlası
AAO-HNSF’nin 2014’te güncellenen kılavuzunun en net iletisi şudur: komplike olmayan, yaygın dış kulak iltihabında ilk tedavi kulağa damlatılan ilaçlardır. Damla, ilacı iltihabın bulunduğu yerde yüksek yoğunlukta toplar. Kılavuz bunun yanında şunları önerir:
- Başlangıçta ağızdan antibiyotik verilmemesi. Kuruluşun bilgi notuna göre ağızdan alınan antibiyotikler bu hastalıkta etkisizdir: başlıca etkenler yaygın kullanılan ilaçlara dirençlidir ve kulak kanalına ulaşan ilaç miktarı damlayla elde edilenden çok düşüktür. Yine de olguların yaklaşık üçte biri ağızdan antibiyotikle tedavi edilmektedir. Enfeksiyon kulak kanalının dışına yayıldıysa ya da kişide ağızdan tedaviyi gerektiren özel bir durum varsa hekim bu karardan ayrılabilir.
- Ağrının yeterince giderilmesi. İlk günlerde, damla etkisini göstermeden önce ağrı kesici çok önemlidir. Hangisini kullanacağınızı hekiminizle konuşun. Hastalar için hazırlanan kılavuz metni, kulağa damlatılan uyuşturucu damlaları önermez; bu damlalar iyileşmenin gecikmesini gizleyebilir.
- Damlanın gerçekten kanala ulaşması. Kanal şişkin ya da kirliyse damla içeri giremez. Bu durumda hekim kanalı temizler ya da içine ilacı taşıyan küçük bir fitil yerleştirir. Fitil kendiliğinden düşerse bu, iltihabın gerilediğine işarettir; kendiniz çıkarmayın.
- Kontrol. Çoğu kişi damlanın ilk 48–72 saatinde rahatlar ve bir hafta içinde yakınmalar hafifler ya da geçer. Bu sürede iyileşme yoksa tanıyı yeniden gözden geçirmek için hekime dönülür.
İlacın türüne, miktarına ve kaç gün kullanılacağına muayeneden sonra hekim karar verir. İyi hissetseniz bile yazılan süreyi tamamlayın; erken bırakmak yakınmaların geri dönmesine yol açabilir. Önceki bir kulak yakınmasından arta kalan damlayı ya da antibiyotiği kendi başınıza kullanmayın; bir sonraki bölümde göreceğiniz gibi her damla her kulak için uygun değildir.
Kulak zarında delik ya da kulak tüpü varsa
Kulak zarında delik veya içinde havalandırma tüpü varsa damlanın bir kısmı zarın ardına, orta kulağa geçebilir. Kılavuz bu durumda iç kulağa zarar vermeyen (ototoksik olmayan) bir damla seçilmesini ister. Damla seçimi tamamen hekimin kararıdır; kendi başınıza bir damla seçmeyin.
Kulak zarınızda delik olduğunu biliyor ya da şüphe ediyorsanız bunu muayenede mutlaka söyleyin. Kılavuza ekli hasta bilgilendirme metni bir ipucu da verir: damlayı damlattıktan sonra ağzınızda tat hissederseniz zarda bir delik olabilir, doktorunuza haber verin. Zar delinmesinin belirtileri ve iyileşme süreci için kulak zarı yazımızı okuyabilirsiniz.
İyileşirken suyla temas
İltihaplı kanalın kuru kalması iyileşmeyi destekler. NHS, kulak enfeksiyonu sürerken yüzmeye girilmemesini önerir. AAO-HNSF’nin hasta metni ise kulağı kaşımamayı, kanala hiçbir şey sokmamayı ve duş ya da saç yıkama öncesinde kanal girişini kulak tıkacıyla ya da vazelinli pamukla kapatmayı salık verir; yüzme ve diğer su etkinlikleri için hekime danışılmasını ister. Yani “iki gün sonra denize girerim” demeden önce hekiminizden onay almak en doğrusudur.
İşitme cihazı kullananlar için
İşitme cihazı ya da kulak kalıbı kullanıyorsanız kanalda hem sürtünme hem de nem birikimi olabilir; kılavuz, cihaz kaynaklı yaralanmayı hastalığın nedenleri arasında sayar. İltihap sürerken cihazı takıp takmayacağınıza hekim karar verir; kimi durumlarda iyileşene kadar cihaza ara vermeniz istenebilir. Cihazı kullanmaya devam ediyorsanız İngiliz kamu hastanelerinin hasta bilgilendirme sayfalarında kulak kalıbını her gün ılık sabunlu suyla yıkamak ve gerekirse havalandırma kanallı (vented) bir kalıp ya da alerjik reaksiyon yapmayacak bir malzeme sormak önerilir. Tekrarlayan olgularda odyolog ve hekimle birlikte kalıbın uyumunu gözden geçirmek mantıklıdır. Yaz aylarında ter, nem ve suyla ilgili genel önlemler işitme cihazını koruma rehberimizde anlatılıyor.
Yaz boyu korunma
Korunmanın özü iki cümleye sığar: kanalda su bırakmayın, kanal derisini kurcalamayın.
- Yüzme sonrası kurulayın. CDC başı yana eğerek kulağı havluyla iyice kurulamayı önerir. Su kaçtığını hissederseniz NHS hastanelerinin tarifine göre saç kurutma makinesini en düşük ısı ve hızda, kulaktan yaklaşık 20 cm uzakta tutabilirsiniz.
- Tıkaç ya da bone kullanın. CDC, yüzme bonesini, kulak tıkacını ya da kişiye özel yapılmış yüzücü kalıplarını sayar. Sık tekrarlayanlarda odyologdan özel ölçülü yüzme tıkacı istenebilir.
- Kulak kirini kazımayın. Kulak kiri kanalın doğal koruyucusudur; CDC kirin çıkarılmaya çalışılmamasını söyler. Pamuklu çubuk ve parmak da kanal derisini çizer. Ayrıntılar için kulak temizliği yazımızı okuyun.
- Kurutucu damla kullanacaksanız hekime sorun. CDC, kurutucu kulak damlalarının ancak sağlık çalışanının onayıyla kullanılmasını önerir. Kulak zarında delik ya da tüp varsa bu damlalar uygun olmayabilir.
- Suyun temizliğine bakın. Kirli ya da bakım görmemiş sularda yüzmekten kaçınmak da risk azaltır (MedlinePlus).
- Cildi yatıştırın. Egzaması ya da kulakta sık pullanma olanlar, altta yatan cilt sorunu için hekimden tedavi almalıdır; NHS bunu da korunma adımları arasında sayar.
Sık tekrarlıyorsa ve risk grupları
Her yaz aynı yakınmayla karşılaşıyorsanız nedeni birlikte aramak gerekir: kanal yapısı, egzama gibi bir cilt hastalığı, cihaz kalıbı, yüzme alışkanlığı ya da kulak temizleme biçimi. Bir kulak burun boğaz uzmanı ve odyolog bu zinciri birlikte çözebilir.
AAO-HNSF kılavuzu, tedaviye başlarken diyabet, bağışıklığı baskılanmış olma durumu ya da daha önce radyoterapi almış olma gibi tedaviyi değiştirebilecek etkenlerin sorgulanmasını ister. Bu kişilerde dış kulak iltihabı daha dikkatli izlenir. Diyabetli ya da bağışıklığı zayıf, özellikle ileri yaştaki kişilerde iltihap bazen kanaldan çevredeki kemiğe yayılabilir; buna nekrotizan (malign) otitis eksterna denir. Tipik işareti gece kötüleşen şiddetli ağrı ve geçmeyen akıntıdır; standart tedaviye yanıt vermeyen dış kulak iltihabında bu olasılık da düşünülür. Korkutucu görünebilir ama önemli olan basittir: bu gruptaysanız kulak ağrısı ve akıntı başladığında beklemeden hekime gidin. Erken değerlendirme her şeyi kolaylaştırır.
Ne zaman beklemeden doktora gitmelisiniz?
| Durum | Ne yapmalı? |
|---|---|
| Kulak ağrısı, akıntı ya da kepçeyi çekince artan ağrı | Bir hekime başvurun; damla tedavisi muayene sonrası belirlenir. |
| Damlaya başlamanıza rağmen 48–72 saatte iyileşme yok ya da yakınmalar artıyor | Hekiminize dönün; tanı ve tedavi yeniden değerlendirilir. |
| Kulak çevresinde şişlik, kızarıklık, ateş | Gecikmeden başvurun; NHS kulak çevresindeki şişlik için hızlı başvuruyu önerir. |
| Diyabet ya da bağışıklık sorunu varsa her kulak ağrısı ve akıntısı | İlk gün hekime gidin. |
| Gece kötüleşen şiddetli ağrı, geçmeyen akıntı, yüzde kayma veya güçsüzlük | Acil servise ya da kulak burun boğaz uzmanına hemen başvurun. |
| Ani işitme kaybı, şiddetli baş dönmesi, yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı | Acil servise başvurun. Ani işitme kaybı için ilgili yazımıza göz atın. |
Sık sorulan sorular
Yüzücü kulağı yalnızca yüzenlerde mi görülür?
Hayır. Yüzmeyenlerde de görülür. Terleme, nemli hava, kulağı kurcalama, cilt hastalıkları ve işitme cihazı kalıbına bağlı sürtünme de zemin hazırlar. Yüzenlerde sık olmasının nedeni kanalda su kalmasıdır.
Bulaşıcı mıdır, havuzda başkasına geçer mi?
Hayır. CDC, dış kulak iltihabının kişiden kişiye geçmediğini belirtir. Önemli olan sizin kanalınızda suyun ve nemin kalmasıdır.
Evde bir şeyler damlatarak geçirebilir miyim?
Önermiyoruz. Kulağa zeytinyağı, sarımsaklı yağ ya da eski bir antibiyotik damlatmak, zarda delik olup olmadığını bilmeden yapılırsa zarar verebilir ve tanıyı geciktirir. Doğru damlayı muayene sonrası hekim seçer. Evde yapılabilecek güvenli adımlar için kulak ağrısı yazımıza bakın.
Yüzücü kulağı kalıcı işitme kaybı bırakır mı?
Dış kulak iltihabında görülen işitme azalması, kanalın şişmesi ya da akıntı birikmesine bağlı geçici bir tıkanma türüdür ve iltihap geçince genellikle düzelir. Yakınma geçtikten sonra da işitmenizde azalma sürerse bir işitme testi yaptırmak yerinde olur.
Bir daha yüzemeyecek miyim?
Yüzebilirsiniz. İyileşme tamamlandıktan sonra kulak tıkacı ya da bone kullanmak, çıkışta kulağı kurulamak ve kanalı kurcalamamak çoğu kişi için yeterli korumadır. Sık tekrarlıyorsa özel ölçülü yüzücü tıkaçları için odyoloğa danışın.
Kaynaklar
- Rosenfeld RM, ve ark. Clinical Practice Guideline: Acute Otitis Externa (AAO-HNSF). Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2014;150(1 Suppl):S1–S24. Kılavuz (tam metin)
- AAO-HNSF. Updated Clinical Practice Guideline: Acute Otitis Externa (bilgi notu), Şubat 2014. Bilgi notu
- AAFP. Acute Otitis Externa: Updated Guideline from the AAO-HNSF, American Family Physician, 2014. AAFP özeti
- CDC. Preventing Swimmer’s Ear. Sayfa
- CDC. Ear Infection Basics. Sayfa
- NHS. Ear infections. Sayfa
- Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust. Otitis externa (hasta bilgilendirme sayfası). Sayfa
- MedlinePlus. Swimmer’s ear. Sayfa
- Necrotizing (Malignant) External Otitis. American Family Physician, 2003. AAFP sayfası